Beowulf

Беовульф

  Hwæt! We Gardena
in geardagum,
Истинно! исстари
слово мы слышим
  þeodcyninga,
þrym gefrunon,
о доблести данов,
о конунгах датских,
  hu ða æþelingas
ellen fremedon.
чья слава в битвах
была добыта!
  Oft Scyld Scefing
sceaþena þreatum,
Первый — Скильд Скевинг,
войсководитель,
5 monegum mægþum,
meodosetla ofteah,
не раз отрывавший
вражьи дружины
  egsode eorlas.
Syððan ærest wearð
от скамей бражных.
За все, что он выстрадал
  feasceaft funden,
he þæs frofre gebad,
в детстве, найденыш,
ему воздалось:
  weox under wolcnum,
weorðmyndum þah,
стал разрастаться
властный под небом
  oðþæt him æghwylc
þara ymbsittendra
и, возвеличенный,
силой принудил
10 ofer hronrade
hyran scolde,
народы заморья
дорогой китов
  gomban gyldan.
þæt wæs god cyning!
дань доставить
достойному власти.
  ðæm eafera wæs
æfter cenned,
Добрый был конунг!
В недолгом времени
  geong in geardum,
þone god sende
сын престола,
наследник родился,
  folce to frofre;
fyrenðearfe ongeat
посланный Богом
людям на радость
15 þe hie ær drugon
aldorlease
и в утешение,
ибо Он видел
  lange hwile.
Him þæs liffrea,
их гибель и скорби
в век безначалия, —
  wuldres wealdend,
woroldare forgeaf;
от Вседержителя вознаграждение,
от Жизнеподателя благонаследие,
  Beowulf wæs breme
(blæd wide sprang),
знатен был Беовульф,
Скильдово семя,
  Scyldes eafera
Scedelandum in.
в датских владениях.
С детства наследник
20 Swa sceal geong guma
gode gewyrcean,
добром и дарами
дружбу дружины
  fromum feohgiftum
on fæder bearme,
должен стяжать,
дабы, когда возмужает,
  þæt hine on ylde
eft gewunigen
соратники
стали с ним о бок,
  wilgesiþas,
þonne wig cume,
верные долгу,
если случится война, —
  leode gelæsten;
lofdædum sceal
ибо мужу
должно достойным
25 in mægþa gehwære
man geþeon.
делом в народе
славу снискать!
  Him ða Scyld gewat
to gescæphwile
В час предначертанный
Скильд отошел,
  felahror feran
on frean wære.
воеводитель
в пределы Предвечного. —
  Hi hyne þa ætbæron
to brimes faroðe,
Тело снесли его
слуги любимые
  swæse gesiþas,
swa he selfa bæd,
на берег моря,
как было завещано
30 þenden wordum weold
wine Scyldinga;
Скильдом, когда еще
слышали родичи
  leof landfruma
lange ahte.
голос владычный
в дни его жизни.
  þær æt hyðe stod
hringedstefna,
Челн крутогрудый
вождя дожидался,
  isig ond utfus,
æþelinges fær.
льдисто искрящийся
корабль на отмели:
  Aledon þa
leofne þeoden,
там был он возложен
на лоно ладейное,
35 beaga bryttan,
on bearm scipes,
кольцедробитель;
с ним же, под мачтой,
  mærne be mæste.
þær wæs madma fela
груды сокровищ —
добыча походов.
  of feorwegum,
frætwa, gelæded;
Я в жизни не видывал
ладьи, оснащенной
  ne hyrde ic cymlicor
ceol gegyrwan
лучше, чем эта,
орудьями боя,
  hildewæpnum
ond heaðowædum,
одеждами битвы —
мечами, кольчугами:
40 billum ond byrnum;
him on bearme læg
всё — самоцветы,
оружие, золото —
  madma mænigo,
þa him mid scoldon
вместе с властителем
будет скитаться
  on flodes æht
feor gewitan.
по воле течений.
В дорогу владыку
  Nalæs hi hine læssan
lacum teodan,
они наделили
казной не меньшей,
  þeodgestreonum,
þon þa dydon
чем те, что когда-то
в море отправили
45 þe hine æt frumsceafte
forð onsendon
Скильда-младенца
в суденышке утлом.
  ænne ofer yðe
umborwesende.
Стяг златотканый
высоко над ложем
  þa gyt hie him asetton
segen geldenne
на мачте упрочив,
они поручили
  heah ofer heafod,
leton holm beran,
челн теченьям:
сердца их печальны,
  geafon on garsecg;
him wæs geomor sefa,
сумрачны души,
и нет человека
50 murnende mod.
Men ne cunnon
из воинов этих,
стоящих под небом,
  secgan to soðe,
selerædende,
живущих под крышей,
кто мог бы ответить,
  hæleð under heofenum,
hwa þæm hlæste onfeng.
к чьим берегам
причалит плывущий.
  ða wæs on burgum
Beowulf Scyldinga,
Долго правил
твердыней данов
  leof leodcyning,
longe þrage
Беовульф датский,
народоводитель
55 folcum gefræge
(fæder ellor hwearf,
Скильдинг, наследник
единодержца,
  aldor of earde),
oþþæt him eft onwoc
пока не сменил его
сын его, Хальфдан
  heah Healfdene;
heold þenden lifde,
славный, что властил
до самой смерти. —
  gamol ond guðreouw,
glæde Scyldingas.
и в старости Скильдинг
бойцом был отменным.
  ðæm feower bearn
forð gerimed
Родилось на землю
от Хальфдана четверо:
60 in worold wocun,
weoroda ræswan,
Херогар, Хродгар,
Хальга Добрый
  Heorogar ond Hroðgar
ond Halga til;
и дочь, которая,
слышал я, стала
  hyrde ic þæt
wæs Onelan cwen,
подругой Онелы
в опочивальне,
  Heaðoscilfingas
healsgebedda.
супругой Скильвинга,
конунга шведского.
  þa wæs Hroðgare
heresped gyfen,
Хродгар возвысился
в битвах удачливый,
65 wiges weorðmynd,
þæt him his winemagas
без споров ему
покорились сородичи,
  georne hyrdon,
oðð þæt seo geogoð geweox,
выросло войско
из малой дружины
  magodriht micel.
Him on mod bearn
в силу великую.
Он же задумал
  þæt healreced
hatan wolde,
данов подвигнуть
на труд небывалый:
  medoærn micel,
men gewyrcean
хоромы строить,
чертог для трапез,
70 þonne yldo bearn
æfre gefrunon,
какого люди
вовек не видывали;
  ond þær on innan
eall gedælan
там разделял бы он
со старыми, с юными
  geongum ond ealdum,
swylc him god sealde,
все, чем богат был
по милости Божьей, —
  buton folcscare
ond feorum gumena.
только земля неделима
и войско едино.
  ða ic wide gefrægn
weorc gebannan
Слышал я также,
по воле владыки
75 manigre mægþe
geond þisne middangeard,
от дальних пределов
народы сходились
  folcstede frætwan.
Him on fyrste gelomp,
дворец возводить
и воздвигли хоромы
  ædre mid yldum,
þæt hit wearð ealgearo,
в срок урочный,
а тот, чье слово
  healærna mæst;
scop him Heort naman
было законом,
нарек это чудо
  se þe his wordes geweald
wide hæfde.
Палатой Оленя,
именем Хеорот;
80 He beot ne aleh,
beagas dælde,
там золотые
дарил он кольца
  sinc æt symle.
Sele hlifade,
всем пирующим.
Дом возвышался,
  heah ond horngeap,
heaðowylma bad,
рогами увенчанный;
недолговечный,
  laðan liges;
ne wæs hit lenge þa gen
он будет предан
пламени ярому
  þæt se ecghete
aþumsweorum
в распре меж старым
тестем и зятем —
85 æfter wælniðe
wæcnan scolde.
скоро нагрянули
зло и убийство.
  ða se ellengæst
earfoðlice
Тут разъярился
дух богомерзкий,
  þrage geþolode,
se þe in þystrum bad,
житель потемков,
который вседневно
  þæt he dogora gehwam
dream gehyrde
слышал застольные
клики в чертогах:
  hludne in healle;
þær wæs hearpan sweg,
там арфа пела
и голос ясный
90 swutol sang scopes.
Sægde se þe cuþe
песносказителя,
что преданье
  frumsceaft fira
feorran reccan,
повел от начала,
от миротворенья;
  cwæð þæt se ælmihtiga
eorðan worhte,
пел он о том,
как Создатель устроил
  wlitebeorhtne wang,
swa wæter bebugeð,
сушу — равнину,
омытую морем,
  gesette sigehreþig
sunnan ond monan
о том, как Зиждитель
упрочил солнце
95 leoman to leohte
landbuendum
и месяц на небе,
дабы светили
  ond gefrætwade
foldan sceatas
всем земнородным.
и как Он украсил
  leomum ond leafum,
lif eac gesceop
зеленью земли,
и как наделил Он
  cynna gehwylcum
þara ðe cwice hwyrfaþ.
жизнью тварей,
что дышут и движутся.
  Swa ða drihtguman
dreamum lifdon
Счастливо жили
дружинники в зале,
100 eadiglice,
oððæt an ongan
пока на беду им
туда не явилось
  fyrene fremman
feond on helle.
ада исчадие:
Гренделем звался
  Wæs se grimma gæst
Grendel haten,
пришелец мрачный,
живший в болотах,
  mære mearcstapa,
se þe moras heold,
скрывавшийся в топях,
муж злосчастливый,
  fen ond fæsten;
fifelcynnes eard
жалкий и страшный
выходец края,
105 wonsæli wer
weardode hwile,
в котором осели
все великаны
  siþðan him scyppend
forscrifen hæfde
с начала времен,
с тех пор, как Создатель
  in Caines cynne.
þone cwealm gewræc
род их проклял.
Не рад был Каин
  ece drihten,
þæs þe he Abel slog;
убийству Авеля,
братогубительству,
  ne gefeah he þære fæhðe,
ac he hine feor forwræc,
ибо Господь
первоубийцу
110 metod for þy mane,
mancynne fram.
навек отринул
от рода людского,
  þanon untydras
ealle onwocon,
пращура зла,
зачинателя семени
  eotenas ond ylfe
ond orcneas,
эльфов, драконов,
чудищ подводных
  swylce gigantas,
þa wið gode wunnon
и древних гигантов,
восставших на Бога,
  lange þrage;
he him ðæs lean forgeald.
за что и воздалось
им по делам их.
115 Gewat ða neosian,
syþðan niht becom,
Ночью Грендель
вышел разведать,
  hean huses,
hu hit Hringdene
сильна ли стража
кольчужников датских
  æfter beorþege
gebun hæfdon.
возле чертога,
и там, в покоях,
  Fand þa ðær inne
æþelinga gedriht
враг обнаружил
дружину, уснувшую
  swefan æfter symble;
sorge ne cuðon,
после пиршества, —
не ждали спящие
120 wonsceaft wera.
Wiht unhælo,
ужасной участи, —
тогда, не мешкая,
  grim ond grædig,
gearo sona wæs,
грабитель грозный,
тать кровожорный
  reoc ond reþe,
ond on ræste genam
похитил тридцать
мужей-воителей,
  þritig þegna,
þanon eft gewat
и, с громким хохотом
и корчась мерзостно,
  huðe hremig
to ham faran,
вор в берлогу
сволок добычу,
125 mid þære wælfylle
wica neosan.
радуясь запаху
мяса и крови.
  ða wæs on uhtan
mid ærdæge
Лишь на рассвете
открылись людям
  Grendles guðcræft
gumum undyrne;
следы побоища
и сила Гренделя, —
  þa wæs æfter wiste
wop up ahafen,
был после пиршества
плач великий!
  micel morgensweg.
Mære þeoden,
Скорбь огласила
утро стенаньями;
130 æþeling ærgod,
unbliðe sæt,
муж безупречный
сидел неутешен —
  þolode ðryðswyð,
þegnsorge dreah,
горе страшное,
слишком тяжкое! —
  syðþan hie þæs laðan
last sceawedon,
след проклятого
гостя видев,
  wergan gastes;
wæs þæt gewin to strang,
он оплакивал,
конунг, павших
  lað ond longsum.
Næs hit lengra fyrst,
в неравной схватке.
Но не успели
135 ac ymb ane niht
eft gefremede
даны опомниться:
ночь наступила,
  morðbeala mare
ond no mearn fore,
и враг ненасытный,
в грехе погрязший,
  fæhðe ond fyrene;
wæs to fæst on þam.
опять набег
учинил убийственный;
  þa wæs eaðfynde
þe him elles hwær
не раз случалось
людям в ту пору
  gerumlicor
ræste sohte,
искать ночлега,
стелить постели
140 bed æfter burum,
ða him gebeacnod wæs,
вдали от высокой
дворцовой кровли,
  gesægd soðlice
sweotolan tacne
ибо враг кровожаждущий
в этом доме бесчинствовал,
  healðegnes hete;
heold hyne syðþan
и, спасаясь от недруга,
уходили воины
  fyr ond fæstor
se þæm feonde ætwand.
прочь от места опасного;
он один одержал
  Swa rixode
ond wið rihte wan,
верх над множеством
и остался, злокозненный.
145 ana wið eallum,
oðþæt idel stod
в доме конунга
беззаконным хозяином;
  husa selest.
Wæs seo hwil micel;
и надолго чертог
обезлюдел.
  XII wintra tid
torn geþolode
Так двенадцать зим
вождь достойный,
  wine Scyldinga,
weana gehwelcne,
друг Скильдингов,
скорби смертные
  sidra sorga.
Forðam secgum wearð,
и бесчестье терпел
и печали неисчислимые.
150 ylda bearnum,
undyrne cuð,
И слагались в то время
по всей земле
  gyddum geomore,
þætte Grendel wan
песни горестные,
но правдивые
  hwile wið Hroþgar,
heteniðas wæg,
о том, как Грендель
войной на Хродгара
  fyrene ond fæhðe
fela missera,
год за годом
злосердый ходит,
  singale sæce,
sibbe ne wolde
и нет предела
проклятой пагубе,
155 wið manna hwone
mægenes Deniga,
не ищет враг
замирения с данами,
  feorhbealo feorran,
fea þingian,
не прекращает
разбоя кровавого,
  ne þær nænig witena
wenan þorfte
цену крови
платить и не думает,
  beorhtre bote
to banan folmum,
мужа знатного
даже золотом
  ac se æglæca
ehtende wæs,
у злодея не выкупить.
Так преследовал
160 deorc deaþscua,
duguþe ond geogoþe,
датских ратников
призрак дьявольский,
  seomade ond syrede,
sinnihte heold
ждал юных в засадах
и старых воинов
  mistige moras;
men ne cunnon
рвал на части,
из топей туманных
  hwyder helrunan
hwyrftum scriþað.
являлся ночью, —
кто знает, откуда
  Swa fela fyrena
feond mancynnes,
приходят скитальцы,
причастные тайн
165 atol angengea,
oft gefremede,
самой преисподней! —
и множил муки
  heardra hynða.
Heorot eardode,
богоотверженец;
светлый Хеорот
  sincfage sel
sweartum nihtum;
стал пристанищем
полночной нечисти —
  no he þone gifstol
gretan moste,
только места высокого,
освященного Богом,
  maþðum for metode,
ne his myne wisse.
не касался поганый,
не смел осквернять
170 þæt wæs wræc micel
wine Scyldinga,
трона кольцедарителя.
Такое Скильдингу
  modes brecða.
Monig oft gesæt
на долю выпало
горе долгое.
  rice to rune;
ræd eahtedon
Сидели знатные,
судили мудрые,
  hwæt swiðferhðum
selest wære
в совете думали,
как бы вернее
  wið færgryrum
to gefremmanne.
людей избавить
от страшной участи;
175 Hwilum hie geheton
æt hærgtrafum
молились идолам,
душегубителям,
  wigweorþunga,
wordum bædon
и, воздавая им
жертвы обетные,
  þæt him gastbona
geoce gefremede
просили помощи
и подкрепления —
  wið þeodþreaum.
Swylc wæs þeaw hyra,
то суеверие,
обряд языческий,
  hæþenra hyht;
helle gemundon
то поклонение
владыке адскому!
180 in modsefan,
metod hie ne cuþon,
Был им неведом
Судья Деяний,
  dæda demend,
ne wiston hie drihten god,
Даритель Славы,
Правитель Неба,
  ne hie huru heofena helm
herian ne cuþon,
не знали Бога,
не чтили Всевышнего.
  wuldres waldend.
Wa bið þæm ðe sceal
Горе тому,
кто нечестьем и злобой
  þurh sliðne nið
sawle bescufan
душу ввергает
в гееннский огонь, —
185 in fyres fæþm,
frofre ne wenan,
не будет ему
послабления в муках!
  wihte gewendan;
wel bið þæm þe mot
Но благо тому,
кто по смерти предстанет
  æfter deaðdæge
drihten secean
пред Богом
и вымолит у Милосердного
  ond to fæder fæþmum
freoðo wilnian.
мир и убежище
в лоне Отца!
  Swa ða mælceare
maga Healfdenes
Не было роздыха
сыну Хальфдана
190 singala seað,
ne mihte snotor hæleð
в его несчастьях,
не мог всемудрый
  wean onwendan;
wæs þæt gewin to swyð,
осилить пагубу.
горе страшное,
  laþ ond longsum,
þe on ða leode becom,
слишком тяжкое,
напасть ночную,
  nydwracu niþgrim,
nihtbealwa mæst.
людей постигшую
в его державе.
  þæt fram ham gefrægn
Higelaces þegn,
Услышал весть
о победах Гренделя
195 god mid Geatum,
Grendles dæda;
храбрец гаутский,
дружинник Хигелака —
  se wæs moncynnes
mægenes strengest
он был сильнейшим
среди могучих
  on þæm dæge
þysses lifes,
героев знатных,
статный и гордый;
  æþele ond eacen.
Het him yðlidan
и приказал он
корабль надежный
  godne gegyrwan,
cwæð, he guðcyning
готовить в плавание:
там, за морем,
200 ofer swanrade
secean wolde,
сказал, найдем мы,
за лебединой дорогою,
  mærne þeoden,
þa him wæs manna þearf.
конунга славного,
но бедного слугами!
  ðone siðfæt him
snotere ceorlas
Людей не пугала
затея дерзкая,
  lythwon logon,
þeah he him leof wære;
хотя и страшились
за жизнь воителя,
  hwetton higerofne,
hæl sceawedon.
но знаменья были
благоприятные.
205 Hæfde se goda
Geata leoda
Тогда собрал он,
ратеначальник,
  cempan gecorone
þara þe he cenoste
в дружину гаутов
наихрабрейших,
  findan mihte;
XVna sum
товарищей верных,
числом четырнадцать,
  sundwudu sohte;
secg wisade,
и, сам пятнадцатый,
опытный кормчий,
  lagucræftig mon,
landgemyrcu.
повел их к морю,
к пределам суши.
210 Fyrst forð gewat.
Flota wæs on yðum,
Время летело,
корабль в заливе
  bat under beorge.
Beornas gearwe
вблизи утесов
их ждал на отмели;
  on stefn stigon;
streamas wundon,
они вступили
на борт, воители, —
  sund wið sande;
secgas bæron
струи прилива
песок лизали, —
  on bearm nacan
beorhte frætwe,
и был нагружен
упругоребрый
215 guðsearo geatolic;
guman ut scufon,
мечами, кольчугами;
потом отчалил,
  weras on wilsið,
wudu bundenne.
и в путь желанный
понес дружину
  Gewat þa ofer wægholm,
winde gefysed,
морской дорогой
конь пеногрудый
  flota famiheals
fugle gelicost,
с попутным ветром,
скользя, как птица,
  oðþæt ymb antid
oþres dogores
по-над волнами, —
лишь день и ночь
220 wundenstefna
gewaden hæfde
драконоголовый
летел по хлябям,
  þæt ða liðende
land gesawon,
когда наутро
земля открылась —
  brimclifu blican,
beorgas steape,
гористый берег,
белые скалы,
  side sænæssas;
þa wæs sund liden,
широкий мыс,
озаренный солнцем, —
  eoletes æt ende.
þanon up hraðe
они достигли
границы моря.
225 Wedera leode
on wang stigon,
Ладья их на якоре
стояла в бухте;
  sæwudu sældon
(syrcan hrysedon,
герои гаутские
сошли на берег,
  guðgewædo),
gode þancedon
блестя кольчугами,
звеня мечами,
  þæs þe him yþlade
eaðe wurdon.
и возгласили
хвалу Всевышнему,
  þa of wealle geseah
weard Scildinga,
что ниспослал им
стезю безбурную.
230 se þe holmclifu
healdan scolde,
Тогда с утеса
дозорный Скильдингов,
  beran ofer bolcan
beorhte randas,
страж побережья,
следил, как ратники
  fyrdsearu fuslicu;
hine fyrwyt bræc
во всеоружии,
в одеждах битвы
  modgehygdum,
hwæt þa men wæron.
над бурунами
проходят по сходням;
  Gewat him þa to waroðe
wicge ridan
дивился витязь
гостям незваным,
235 þegn Hroðgares,
þrymmum cwehte
и прямо к ним он
коня направил,
  mægenwudu mundum,
meþelwordum frægn:
служитель Хродгара,
и древком ясеневым,
  "Hwæt syndon ge
searohæbbendra,
копьем потрясая,
спросил пришельцев: —
  byrnum werede,
þe þus brontne ceol
«Кто вы,
закованные в броню,
  ofer lagustræte
lædan cwomon,
покрывшие головы
железными шлемами,
240 hider ofer holmas?
…le wæs
судно грузное
по мелководьям
  endesæta,
ægwearde heold,
сюда приведшие
из океана?
  þe on land Dena
laðra nænig
Давно храню я
наши границы,
  mid scipherge
sceðþan ne meahte.
поморье датское
от злонамеренных
  No her cuðlicor
cuman ongunnon
морских разбойников,
но не упомню,
245 lindhæbbende;
ne ge leafnesword
чтобы чужая
дружина вышла
  guðfremmendra
gearwe ne wisson,
на этот берег
так, без опаски.
  maga gemedu.
Næfre ic maran geseah
без дозволения
моих сородичей,
  eorla ofer eorþan
ðonne is eower sum,
власть предержащих.
И я ни в жизни
  secg on searwum;
nis þæt seldguma,
не видел витязя
сильней и выше,
250 wæpnum geweorðad,
næfne him his wlite leoge,
чем ваш соратник —
не простолюдин
  ænlic ansyn.
Nu ic eower sceal
в нарядной сбруе. —
кровь благородная
  frumcyn witan,
ær ge fyr heonan,
видна по выправке!
Но я обязан
  leassceaweras,
on land Dena
узнать немедля
ваш род и племя,
  furþur feran.
Nu ge feorbuend,
дабы вошли вы
в пределы датские
255 mereliðende,
minne gehyrað
не как лазутчики.
Вы, чужеземцы,
  anfealdne geþoht:
Ofost is selest
морские странники,
поторопитесь! —
  to gecyðanne
hwanan eowre cyme syndon."
я жду ответа,
я должен сведать,
  Him se yldesta
ondswarode,
откуда вы
и почто явились!»
  werodes wisa,
wordhord onleac:
Воеводитель
ему ответствовал,
260 "We synt gumcynnes
Geata leode
раскрыл сокровищницу
слов благородных:
  ond Higelaces
heorðgeneatas.
«Мы все от семени
мужей гаутских,
  Wæs min fæder
folcum gecyþed,
наш конунг — Хигелак,
его дружина — мы.
  æþele ordfruma,
Ecgþeow haten.
Воитель мудрый,
всеземнознатный
  Gebad wintra worn,
ær he on weg hwurfe,
отец мой, Эггтеов,
состарясь, умер,
265 gamol of geardum;
hine gearwe geman
покинул землю, —
тому немало
  witena welhwylc
wide geond eorþan.
минуло зим, —
но имя славное
  We þurh holdne hige
hlaford þinne,
доныне знаемо
под этим небом.
  sunu Healfdenes,
secean cwomon,
Не злые мысли
ведут нас к датскому
  leodgebyrgean;
wes þu us larena god.
народоправителю,
к сыну Хальфдана, —
270 Habbað we to þæm mæran
micel ærende,
так помоги нам
добрым советом!-
  Deniga frean,
ne sceal þær dyrne sum
и мы не скроем
от высокородного
  wesan, þæs ic wene.
þu wast (gif hit is
помыслов наших,
о коих скоро
  swa we soþlice
secgan hyrdon)
и ты узнаешь.
Молва разносит, —
  þæt mid Scyldingum
sceaðona ic nat hwylc,
скажи, то правда ли? —
что будто некая
275 deogol dædhata,
deorcum nihtum
тварь неведомая
тревожит Скильдинга,
  eaweð þurh egsan
uncuðne nið,
датчан ночами
исчадье мрака,
  hynðu ond hrafyl.
Ic þæs Hroðgar mæg
злобесный призрак,
в набегах яростных
  þurh rumne sefan
ræd gelæran,
губит и грабит.
От всей души я
  hu he frod ond god
feond oferswyðeþ,
хотел бы Хродгару
помочь советом,
280 gyf him edwendan
æfre scolde
дабы избавить
его от бедствия,
  bealuwa bisigu,
bot eft cuman,
дабы вернулось
благополучие
  ond þa cearwylmas
colran wurðaþ;
в его державу,
дабы утихли
  oððe a syþðan
earfoðþrage,
волны печалей,
не то вовеки
  þreanyd þolað,
þenden þær wunað
страх и злосчастие
с ним пребудут,
285 on heahstede
husa selest."
покуда не рухнут
стропила и кровля,
  Weard maþelode,
ðær on wicge sæt,
пока стоят
на холме хоромы».
  ombeht unforht:
"æghwæþres sceal
С коня ответил
отважный всадник,
  scearp scyldwiga
gescad witan,
сказал дозорный:
«И сам ты знаешь,
  worda ond worca,
se þe wel þenceð.
что должно стражу —
щитоносителю
290 Ic þæt gehyre,
þæt þis is hold weorod
судить разумно
о слове и деле.
  frean Scyldinga.
Gewitaþ forð beran
Я вижу ясно,
с добром вы к Скильдингу
  wæpen ond gewædu;
ic eow wisige.
путь свой правите,
и вам тореную
  Swylce ic maguþegnas
mine hate
тропу, кольчужники,
я укажу;
  wið feonda gehwone
flotan eowerne,
а людям велю я
этот свежесмоленый
295 niwtyrwydne
nacan on sande
корабль охранять
и беречь от недругов;
  arum healdan,
oþðæt eft byreð
пускай на песке
дожидает спокойно
  ofer lagustreamas
leofne mannan
древо морское
доброго кормщика;
  wudu wundenhals
to Wedermearce,
вновь полетит
змееглавый по хлябям,
  godfremmendra
swylcum gifeþe bið
неся восвояси
хозяина славного,
300 þæt þone hilderæs
hal gedigeð."
к землям гаутским,
а с ним и дружинников —
  Gewiton him þa feran.
Flota stille bad,
тех, кого в битве
Судьба упасет».
  seomode on sale
sidfæþmed scip,
Двинулась рать
(корабль остался,
  on ancre fæst.
Eoforlic scionon
причаленный к берегу,
широкогрудый,
  ofer hleorberan
gehroden golde,
на тяжком якоре);
ярко на шлемах
305 fah ond fyrheard;
ferhwearde heold
на островерхих
вепри-хранители
  guþmod grimmon.
Guman onetton,
блистали золотом.
Так за вожатым
  sigon ætsomne,
oþþæt hy sæl timbred,
спешила дружина
мужей войнолюбых
  geatolic ond goldfah,
ongyton mihton;
широкой дорогой, —
и вдруг перед ними
  þæt wæs foremærost
foldbuendum
в холмах воссияла
златослепящая
310 receda under roderum,
on þæm se rica bad;
кровля чертога,
жилища Хродгара:
  lixte se leoma
ofer landa fela.
под небом не было
знатней хоромины,
  Him þa hildedeor
hof modigra
чем та, озарявшая
окрестные земли.
  torht getæhte,
þæt hie him to mihton
Узрели славу
твердыни престольной
  gegnum gangan;
guðbeorna sum
щитоносители;
страж, указав им
315 wicg gewende,
word æfter cwæð:
путь прямохожий,
коня направил
  "Mæl is me to feran;
fæder alwalda
обратно к морю,
и молвил ратник:
  mid arstafum
eowic gehealde
«Теперь идите.
Отец Вседержитель
  siða gesunde.
Ic to sæ wille
да будет с вами!
Дай Бог вам силы
  wið wrað werod
wearde healdan."
в грядущих сражениях!
А я возвращаюсь
320 Stræt wæs stanfah,
stig wisode
хранить границу
от недругов наших!»
  gumum ætgædere.
Guðbyrne scan
На пестрые плиты,
на путь мощеный
  heard hondlocen,
hringiren scir
толпа ступила
мужей доспешных
  song in searwum,
þa hie to sele furðum
в нарядах ратных,
в кольчугах, звенящих
  in hyra gryregeatwum
gangan cwomon.
железными кольцами,
прочными звеньями, —
325 Setton sæmeþe
side scyldas,
войско блестящее
шло ко дворцу.
  rondas regnhearde,
wið þæs recedes weal,
Там, под стеной,
утомленные морем,
  bugon þa to bence.
Byrnan hringdon,
они сложили
щиты широкие
  guðsearo gumena;
garas stodon,
в ряд на лавы —
раскатом грянули
  sæmanna searo,
samod ætgædere,
их нагрудники;
там же составили
330 æscholt ufan græg;
wæs se irenþreat
копья из ясеня
вместе с мечами —
  wæpnum gewurþad.
þa ðær wlonc hæleð
бремя железное,
вооружение
  oretmecgas
æfter æþelum frægn:
морестранников.
Тут страж-привратник,
  "Hwanon ferigeað ge
fætte scyldas,
воитель гордый,
спросил пришельцев?
  græge syrcan
ond grimhelmas,
«Откуда явились
щиты золоченые,
335 heresceafta heap?
Ic eom Hroðgares
кольчуги железные,
грозные шлемы,
  ar ond ombiht.
Ne seah ic elþeodige
длинные копья?
Немало у Хродгара
  þus manige men
modiglicran.
я, глашатай,
встречал иноземцев,
  Wen ic þæt ge for wlenco,
nalles for wræcsiðum,
но столь достойных
не видел! Надеюсь,
  ac for higeþrymmum
Hroðgar sohton."
не ради прибежища,
как изгнанники,
340 Him þa ellenrof
andswarode,
но ради подвигов
пришли вы к Хродгару!»
  wlanc Wedera leod,
word æfter spræc,
Вождь гаутов
ему ответил,
  heard under helme:
"We synt Higelaces
стойкий в битве,
статный под шлемом,
  beodgeneatas;
Beowulf is min nama.
такими словами:
»Из дома Хигелака
  Wille ic asecgan
sunu Healfdenes,
веду соратников
я, воин Беовульф,
345 mærum þeodne,
min ærende,
хочу поведать
владыке вашему,
  aldre þinum,
gif he us geunnan wile
потомку Хальфдана,
что мы замыслили,
  þæt we hine swa godne
gretan moton."
коль скоро конунг
окажет милость
  Wulfgar maþelode
(þæt wæs Wendla leod;
и нас допустит
в свои палаты».
  wæs his modsefa
manegum gecyðed,
Вульфгар ответствовал,
вождь венделов,
350 wig ond wisdom):
"Ic þæs wine Deniga,
муж многомудрый,
меж соплеменников
  frean Scildinga,
frinan wille,
мужеством славный:
»Владыке Скильдингов
  beaga bryttan,
swa þu bena eart,
слово просящего,
конунгу данов,
  þeoden mærne,
ymb þinne sið,
кольцедробителю,
речи твои,
  ond þe þa ondsware
ædre gecyðan
о вождь дружины,
я передам.
355 ðe me se goda
agifan þenceð."
Ждите! — скоро
веление конунга —
  Hwearf þa hrædlice
þær Hroðgar sæt
народоправителя
вы услышите!»
  eald ond anhar
mid his eorla gedriht;
Туда вошел он,
где старый Хродгар
  eode ellenrof,
þæt he for eaxlum gestod
сидел седовласый
среди придворных;
  Deniga frean;
cuþe he duguðe þeaw.
там, на помосте,
перед престолом
360 Wulfgar maðelode
to his winedrihtne:
славного пастыря,
пред ликом Хродгара
  "Her syndon geferede,
feorran cumene
встал Вульфгар,
и молвил он, вестник:
  ofer geofenes begang
Geata leode;
«Люди, пришедшие
к нам издалека,
  þone yldestan
oretmecgas
морской дорогой
из края гаутов, —
  Beowulf nemnað.
Hy benan synt
привел их воин
по имени Беовульф, —
365 þæt hie, þeoden min,
wið þe moton
просят они,
повелитель, выслушать
  wordum wrixlan.
No ðu him wearne geteoh
слово, с которым
к тебе спешили;
  ðinra gegncwida,
glædman Hroðgar.
о господин,
не отказывай пришлым,
  Hy on wiggetawum
wyrðe þinceað
слух преклони,
благородный Хродгар, —
  eorla geæhtlan;
huru se aldor deah,
оружие доброе
служит порукой
370 se þæm heaðorincum
hider wisade."
их силе и мужеству;
муж могучий,
  Hroðgar maþelode,
helm Scyldinga:
приведший войско, —
вождь достойный!»
  "Ic hine cuðe
cnihtwesende.
Владычный Скильдинг,
Хродгар ответил:
  Wæs his ealdfæder
Ecgþeo haten,
«Видел я витязя
в дни его детства;
  ðæm to ham forgeaf
Hreþel Geata
умер отец его,
добрый Эггтеов,
375 angan dohtor;
is his eafora nu
в дом которого
дочь единственную
  heard her cumen,
sohte holdne wine.
отдал Хредель;
к старому другу
  ðonne sægdon þæt
sæliþende,
отца явился
и сын могучий, —
  þa ðe gifsceattas
Geata fyredon
о нем я слышал
от мореходов,
  þyder to þance,
þæt he XXXtiges
ладьи водивших
в страну гаутов
380 manna mægencræft
on his mundgripe
с моими дарами;
они рассказывали,
  heaþorof hæbbe.
Hine halig god
как тридцать ратников
переборол он
  for arstafum
us onsende,
одной рукою.
Бог Всеблагой
  to Westdenum,
þæs ic wen hæbbe,
направил к данам,
послал, Милосердный,
  wið Grendles gryre.
Ic þæm godan sceal
этого мужа —
так я думаю —
385 for his modþræce
madmas beodan.
против Гренделя,
и я героя,
  Beo ðu on ofeste,
hat in gan
по дружбе, как должно,
дарами встречу!
  seon sibbegedriht
samod ætgædere;
Сюда немедля
введи достойных —
  gesaga him eac wordum
þæt hie sint wilcuman
пусть предо мною
они предстанут, —
  Deniga leodum."
скажи: воистину
гостям желанным
390
word inne abead:
даны рады!»
Тогда из чертога
  "Eow het secgan
sigedrihten min,
вышел Вульфгар
с такими словами:
  aldor Eastdena,
þæt he eower æþelu can,
«Изволил конунг,
владыка данов,
  ond ge him syndon
ofer sæwylmas
мой повелитель,
сказать, что знает
  heardhicgende
hider wilcuman.
род ваш и племя
и рад приветствовать
395 Nu ge moton gangan
in eowrum guðgeatawum
героев, пришедших
к нам из-за моря.
  under heregriman
Hroðgar geseon;
Теперь в боевом
облачении, в шлемах
  lætað hildebord
her onbidan,
ступайте в палаты
да кланяйтесь Хродгару,
  wudu, wælsceaftas,
worda geþinges."
а ваше оружие
покуда оставьте
  Aras þa se rica,
ymb hine rinc manig,
тут, у порога,
щиты и копья».
400 þryðlic þegna heap;
sume þær bidon,
Встал среди ратников
статный воин,
  heaðoreaf heoldon,
swa him se hearda bebead.
вождь дружины,
велел, как должно,
  Snyredon ætsomne,
þa secg wisode,
верной страже
стеречь оружие,
  under Heorotes hrof
а сам с остальными
вслед за глашатаем
  heard under helme,
þæt he on heoðe gestod.
двинулся в Хеорот.
Витязь явился
405 Beowulf maðelode
(on him byrne scan,
могучий в шлеме
перед престолом,
  searonet seowed
smiþes orþancum):
и молвил Беовульф
(кольчуга искрилась —
  "Wæs þu, Hroðgar, hal!
Ic eom Higelaces
сеть, искусно
сплетенная в кузнице):
  mæg ond magoðegn;
hæbbe ic mærða fela
«Привет мой Хродгару!
Я — воин Хигелака,
  ongunnen on geogoþe.
Me wearð Grendles þing
его племянник;
мне ратное дело
410 on minre eþeltyrf
undyrne cuð;
с детства знакомо,
Там, в отчем доме,
  secgað sæliðend
þæt þæs sele stande,
услышал я вести
о битвах с Гренделем —
  reced selesta,
rinca gehwylcum
морские странники
о том мне поведали,
  idel ond unnyt,
siððan æfenleoht
что дом дружинный,
тобой построенный,
  under heofenes hador
beholen weorþeð.
чертог обширный
пустеет вечером,
415 þa me þæt gelærdon
leode mine
чуть солнца на небе
померкнет слава.
  þa selestan,
snotere ceorlas,
Тогда старейшины,
мои сородичи
  þeoden Hroðgar,
þæt ic þe sohte,
из лучших лучшие,
меня подвигнули
  forþan hie mægenes cræft
minne cuþon,
тебе, о Хродгар,
отдать в услужение
  selfe ofersawon,
ða ic of searwum cwom,
рук моих крепость,
ибо воочию
420 fah from feondum,
þær ic fife geband,
сами видели,
как я из битвы
  yðde eotena cyn
ond on yðum slog
шел, обагренный
кровью пяти
  niceras nihtes,
nearoþearfe dreah,
гигантов поверженных;
а также было,
  wræc Wedera nið
(wean ahsodon),
я бился ночью
с морскими тварями,
  forgrand gramum,
ond nu wið Grendel sceal,
мстя, как должно,
подводной нечисти
425 wið þam aglæcan,
ana gehegan
за гибель гаутов;
так и над Гренделем
  ðing wið þyrse.
Ic þe nu ða,
свершить я надеюсь
месть кровавую
  brego Beorhtdena,
biddan wille,
в единоборстве.
Доверь, владыка
  eodor Scyldinga,
anre bene,
блистательных данов,
опора Скильдингов,
  þæt ðu me ne forwyrne,
wigendra hleo,
щит народа, —
тебя заклинаю
430 freowine folca,
nu ic þus feorran com,
я, прибывший
с дальнего берега, —
  þæt ic mote ana
ond minra eorla gedryht,
о друг воителей,
доверь пришельцам,
  þes hearda heap,
Heorot fælsian.
мне с моею
верной дружиной,
  Hæbbe ic eac geahsod
þæt se æglæca
отряду храбрых
охрану Хеорота!
  for his wonhydum
wæpna ne recceð.
К тому же, зная,
что это чудище,
435 Ic þæt þonne forhicge
(swa me Higelac sie,
кичась могучестью,
меча не носит,
  min mondrihten,
modes bliðe),
я так же — во славу
великого Хигелака,
  þæt ic sweord bere
oþðe sidne scyld,
сородича нашего
и покровителя! —
  geolorand to guþe,
ac ic mid grape sceal
я без меча,
без щита широкого,
  fon wið feonde
ond ymb feorh sacan,
на поединок
явлюсь без оружия:
440 lað wið laþum;
ðær gelyfan sceal
враг на врага,
мы сойдемся, и насмерть
  dryhtnes dome
se þe hine deað nimeð.
схватимся врукопашную, —
Небо укажет,
  Wen ic þæt he wille,
gif he wealdan mot,
Бог рассудит,
кому погибнуть!
  in þæm guðsele
Geotena leode
И если он
победит, как обычно
  etan unforhte,
swa he oft dyde,
в этом зале,
тогда уж гаутов,
445 mægen Hreðmanna.
Na þu minne þearft
моих соратников,
он беспрепятственно
  hafalan hydan,
ac he me habban wile
пожрет, злобесный;
тебе же не будет
  dreore fahne,
gif mec deað nimeð.
забот похоронных,
коль скоро сгину, —
  Byreð blodig wæl,
byrgean þenceð,
меня утащит
окровавленного
  eteð angenga
unmurnlice,
в свою берлогу,
в багровокипящий
450 mearcað morhopu;
no ðu ymb mines ne þearft
болотный омут,
и в клочья тело
  lices feorme
leng sorgian.
мое растерзает
себе на мясо,
  Onsend Higelace,
gif mec hild nime,
а мне уже пищи
не нужно будет.
  beaduscruda betst,
þæt mine breost wereð,
И если сгибну,
похищенный битвой,
  hrægla selest;
þæt is Hrædlan laf,
мои доспехи
пошлите Хигелаку,
455 Welandes geweorc.
Gæð a wyrd swa hio scel."
меч и кольчугу
работы Вилунда,
  Hroðgar maþelode,
helm Scyldinga:
наследие Хределя.
Судьба непреложна!»
  "For gewyrhtum þu,
wine min Beowulf,
Скильдинг-властитель,
Хродгар вымолвил:
  ond for arstafum
usic sohtest.
«К нам ты ныне
явился, Беовульф,
  Gesloh þin fæder
fæhðe mæste;
как друг и защитник,
верный долгу;
460 wearþ he Heaþolafe
to handbonan
ведь было: в споре
убивши Хадолафа,
  mid Wilfingum;
ða hine Wedera cyn
из рода Вильвингов,
отец твой распрю
  for herebrogan
habban ne mihte.
посеял кровную;
когда же гауты,
  þanon he gesohte
Suðdena folc
страшась усобиц,
его отринули,
  ofer yða gewealc,
Arscyldinga.
бежал он от мести
к нам, за море,
465 ða ic furþum weold
folce Deniga
под руку Скильдингов,
в пределы датские,
  ond on geogoðe heold
ginne rice,
где я уже властил
тогда над данами,
  hordburh hæleþa;
ða wæs Heregar dead,
правил державой,
обширным краем,
  min yldra mæg
unlifigende,
твердыней героев
(достойней владел бы
  bearn Healfdenes;
se wæs betera ðonne ic.
наследием Хальфдана
брат мой старший,
470 Siððan þa fæhðe
feo þingode;
да умер Херогар
прежде времени!),
  sende ic Wylfingum
ofer wæteres hrycg
я же немедля
в оплату крови
  ealde madmas;
he me aþas swor.
золото выслал
Вильвингам за море:
  Sorh is me to secganne
on sefan minum
я замирил их —
беглец присягнул мне.
  gumena ængum
hwæt me Grendel hafað
А ныне я должен
скрепивши сердце
475 hynðo on Heorote
mid his heteþancum,
поведывать людям,
как лютый Грендель
  færniða gefremed.
Is min fletwerod,
бесчестит Хеорот,
без счета губит
  wigheap gewanod;
hie wyrd forsweop
моих домочадцев:
дружина тает,
  on Grendles gryre.
God eaþe mæg
Судьба безжалостная
уносит воинов
  þone dolsceaðan
dæda getwæfan.
в схватках с Гренделем.
Но Бог поможет
480 Ful oft gebeotedon
beore druncne
воздать злодею
за горести наши!
  ofer ealowæge
oretmecgas
Не раз похвалялись
в застольях бражных,
  þæt hie in beorsele
bidan woldon
над полными чашами
честью хвалились
  Grendles guþe
mid gryrum ecga.
герои остаться
ночью на страже
  ðonne wæs þeos medoheal
on morgentid,
и Гренделя в зале
мечами встретить;
485 drihtsele dreorfah,
þonne dæg lixte,
тогда наутро
в чертоге для пиршеств
  eal bencþelu
blode bestymed,
мы находили
запекшейся крови
  heall heorudreore;
ahte ic holdra þy læs,
потоки и пятна,
пол обагренный,
  deorre duguðe,
þe þa deað fornam.
скамьи и стены, —
так я утратил
  Site nu to symle
ond onsæl meoto,
многих знатнейших,
всех смерть похитила!
490 sigehreð secgum,
swa þin sefa hwette."
Но время! — сядем
за пир, и сердце
  þa wæs Geatmæcgum
geador ætsomne
тебе, воитель,
подскажет словом.
  on beorsele
benc gerymed;
Тогда им дали
на скамьях медовых
  þær swiðferhþe
sittan eodon,
места в застолье,
и гости-гауты
  þryðum dealle.
þegn nytte beheold,
сели за трапезу,
ратники сильные,
495 se þe on handa bær
hroden ealowæge,
храбросердые;
брагу медовую
  scencte scir wered.
Scop hwilum sang
в чеканные чаши
лил виночерпий,
  hador on Heorote.
þær wæs hæleða dream,
песносказитель
пел о Хеороте;
  duguð unlytel
Dena ond Wedera.
и беспечально
там пировали
  Unferð maþelode,
Ecglafes bearn,
две дружины —
датчан и гаутов.
500 þe æt fotum sæt
frean Scyldinga,
Тут Унферт,
сын Эгглафа,
  onband beadurune
(wæs him Beowulfes sið,
сидевший в стопах
у владыки Скильдингов,
  modges merefaran,
micel æfþunca,
начал прение
(морепроходец,
  forþon þe he ne uþe
þæt ænig oðer man
пришелец Беовульф,
его раззадорил:
  æfre mærða þon ma
middangeardes
неужто в мире
ему соперник
505 gehedde under heofenum
þonne he sylfa):
нашелся, воин
под небом славный,
  "Eart þu se Beowulf,
se þe wið Brecan wunne,
его сильнейший),
и вот он начал:
  on sidne sæ
ymb sund flite,
«Не тот ли ты Беовульф,
с которым Брека
  ðær git for wlence
wada cunnedon
соревновался
в умении плавать,
  ond for dolgilpe
on deop wæter
когда, кичась
непочатой силой,
510 aldrum neþdon?
Ne inc ænig mon,
с морем спорили
вы, бессмыслые,
  ne leof ne lað,
belean mihte
жизнью рискуя?
Ни друг, ни недруг,
  sorhfullne sið,
þa git on sund reon.
ни муж разумный
не мог отвратить вас
  þær git eagorstream
earmum þehton,
от дикой затеи
соперничать в океане.
  mæton merestræta,
mundum brugdon,
Пучин теченья
сеча руками,
515 glidon ofer garsecg;
geofon yþum weol,
взмахами меряя
море-дорогу,
  wintrys wylmum.
Git on wæteres æht
вы плыли по волнам,
по водам, взбитым
  seofon niht swuncon;
he þe æt sunde oferflat,
зимними ветрами,
семеро суток.
  hæfde mare mægen.
þa hine on morgentid
Тебя пересилил
пловец искусный,
  on Heaþoræmas
holm up ætbær;
тебя посрамил он:
на утро восьмое,
520 ðonon he gesohte
swæsne […],
брошенный бурей
к норвежскому берегу,
  leof his leodum,
lond Brondinga,
он возвратился
в свои владенья,
  freoðoburh fægere,
þær he folc ahte,
в земли Бродингов,
в дом наследный,
  burh ond beagas.
Beot eal wið þe
где правит поныне,
на радость подданным,
  sunu Beanstanes
soðe gelæste.
казной и землями.
Клятву сдержал
525 ðonne wene ic to þe
wyrsan geþingea,
сын Бенстана —
был первым!
  ðeah þu heaðoræsa
gehwær dohte,
Вот почему я
предчую худшее
  grimre guðe,
gif þu Grendles dearst
(хотя и вправду
ты крепок в битве,
  nihtlongne fyrst
nean bidan."
в честной сече),
коль скоро, с вечера
  Beowulf maþelode,
bearn Ecgþeowes:
тут оставшись,
ты встретишь Гренделя!»
530 "Hwæt! þu worn fela,
wine min Unferð,
Ответил Беовульф,
сын Эггтеова:
  beore druncen
ymb Brecan spræce,
«Не чересчур ли
ты, друг мой Унферт,
  sægdest from his siðe.
Soð ic talige,
брагой упившись,
о подвигах Бреки
  þæt ic merestrengo
maran ahte,
тут разболтался?
На самом же деле
  earfeþo on yþum,
ðonne ænig oþer man.
никто из смертных
со мной не сравнился бы
535 Wit þæt gecwædon
cnihtwesende
мощью на море,
выдержкой на океане.
  ond gebeotedon
(wæron begen þa git
Когда-то, поспорив,
мы вправду задумали,
  on geogoðfeore)
þæt wit on garsecg ut
жизнью рискуя
(а были оба
  aldrum neðdon,
ond þæt geæfndon swa.
еще недоростками!),
взапуски плавать
  Hæfdon swurd nacod,
þa wit on sund reon,
в открытых водах.
Сказано — сделано:
540 heard on handa;
wit unc wið hronfixas
кинулись в зыби,
клинки обнажив
  werian þohton.
No he wiht fram me
ради защиты
от хищных тварей,
  flodyþum feor
fleotan meahte,
там обитавших.
Сил недостало
  hraþor on holme;
no ic fram him wolde.
ему тягаться
со мной на быстринах,
  ða wit ætsomne
on sæ wæron
но я не покинул
его над бездной:
545 fif nihta fyrst,
oþþæt unc flod todraf,
вместе держались
в опасных водах,
  wado weallende,
wedera cealdost,
рядом плыли
пятеро суток,
  nipende niht,
ond norþanwind
покуда буря
и сумрак ночи,
  heaðogrim ondhwearf;
hreo wæron yþa.
северный ветер,
снег и волны
  Wæs merefixa
mod onhrered;
кипящих течений
не разлучили
550 þær me wið laðum
licsyrce min,
нас в ненастье.
Со дна морского
  heard, hondlocen,
helpe gefremede,
нечисть восстала —
в пене ярились
  beadohrægl broden
on breostum læg
полчища чудищ.
Рубаха-кольчуга
  golde gegyrwed.
Me to grunde teah
искусной вязки,
железной пряжи
  fah feondscaða,
fæste hæfde
мне послужила,
шитая золотом,
555 grim on grape;
hwæþre me gyfeþe wearð
верной защитой,
когда морежитель,
  þæt ic aglæcan
orde geræhte,
стиснув когтистыми
лапами тело,
  hildebille;
heaþoræs fornam
вдруг потащил меня
в глубь океана;
  mihtig meredeor
þurh mine hand.
Судьбой хранимый,
я изловчился,
  Swa mec gelome
laðgeteonan
— клинком ужалил
зверя морского —
560 þreatedon þearle.
Ic him þenode
канул на дно
обитатель хлябей.
  deoran sweorde,
swa hit gedefe wæs.
Кишела нежить,
грозя мне погибелью
  Næs hie ðære fylle
gefean hæfdon,
в бурлящей бездне,
но я поганых
  manfordædlan,
þæt hie me þegon,
мечом любимым
учил, как должно!
  symbel ymbsæton
sægrunde neah;
Не посчастливилось
злобной несыти
565 ac on mergenne
mecum wunde
мной поживиться,
плотью лакомой,
  be yðlafe
uppe lægon,
пищей пиршественной
в глубоководье,
  sweordum aswefede,
þæt syðþan na
зато наутро
в прибрежных водах
  ymb brontne ford
brimliðende
всплыли распухшие
туши животных,
  lade ne letton.
Leoht eastan com,
клинком усыпленных, —
и с этой поры
570 beorht beacen godes;
brimu swaþredon,
стал безопасен
путь мореходный
  þæt ic sænæssas
geseon mihte,
над теми безднами.
Божий светоч
  windige weallas.
Wyrd oft nereð
взошел с востока,
утихла буря,
  unfægne eorl,
þonne his ellen deah.
и я увидел
источенный ветром
  Hwæþere me gesælde
þæt ic mid sweorde ofsloh
скалистый берег —
Судьба от смерти
575 niceras nigene.
No ic on niht gefrægn
того спасает,
кто сам бесстрашен!
  under heofones hwealf
heardran feohtan,
Всего же девять
избил я чудищ
  ne on egstreamum
earmran mannon;
и, право, не знаю,
под небом ночным
  hwaþere ic fara feng
feore gedigde,
случались ли встречи
опасней этой,
  siþes werig.
ða mec sæ oþbær,
был ли кто в море
ближе к смерти,
580 flod æfter faroðe
on Finna land,
а все же я выжил
в неравной схватке —
  wadu weallendu.
No ic wiht fram þe
меня, усталого,
но невредимого,
  swylcra searoniða
secgan hyrde,
приливом вынесло,
морским течением
  billa brogan.
Breca næfre git
к финским скалам.
Но я не слышал
  æt heaðolace,
ne gehwæþer incer,
подобных былей
о подвигах ратных,
585 swa deorlice
dæd gefremede
тобой совершенных:
ни ты, ни Брека —
  fagum sweordum
(no ic þæs fela gylpe),
в игре сражений
не смели вы оба
  þeah ðu þinum broðrum
to banan wurde,
железом кровавым
творить, как должно,
  heafodmægum;
þæs þu in helle scealt
дела достойные,
зато известно,
  werhðo dreogan,
þeah þin wit duge.
что ты убийца
своих сородичей,
590 Secge ic þe to soðe,
sunu Ecglafes,
братьев кровных, —
проклятье ада,
  þæt næfre Grendel swa fela
gryra gefremede,
как ни лукавь ты,
тебя не минет!
  atol æglæca,
ealdre þinum,
Скажу воистину
тебе, сын Эгглафа:
  hynðo on Heorote,
gif þin hige wære,
не смог бы Грендель
бесчинствовать в Хеороте,
  sefa swa searogrim,
swa þu self talast.
не смел бы нечистый
бесчестить владыку,
595 Ac he hafað onfunden
þæt he þa fæhðe ne þearf,
когда бы сердце
твое вмещало
  atole ecgþræce
eower leode
столько же храбрости,
сколько бахвальства!
  swiðe onsittan,
Sigescyldinga;
Но знает он,
что его не встретят,
  nymeð nydbade,
nænegum arað
противоборствуя,
мечами острыми,
  leode Deniga,
ac he lust wigeð,
и без опаски
враг набегает
600 swefeð ond sendeþ,
secce ne weneþ
на земли Скильдингов,
твоих сородичей,
  to Gardenum.
Ac ic him Geata sceal
и с Данов дань
собирает кровью,
  eafoð ond ellen
ungeara nu,
и ест и пьет он
и не трепещет
  guþe gebeodan.
Gæþ eft se þe mot
при встрече с данами.
Дайте время,
  to medo modig,
siþþan morgenleoht
на деле узнает он
доблесть гаутскую!
605 ofer ylda bearn
oþres dogores,
Завтра поутру,
когда над миром
  sunne sweglwered
suþan scineð."
зажжется Светоч,
солнце на небе
  þa wæs on salum
sinces brytta,
явится ясное, —
всяк без боязни
  gamolfeax ond guðrof;
geoce gelyfde
сможет на пиршестве
пить брагу в Хеороте!»
  brego Beorhtdena,
gehyrde on Beowulfe
Пришлась по нраву
кольцедарителю,
610 folces hyrde
fæstrædne geþoht.
седовласому
старцу-воину,
  ðær wæs hæleþa hleahtor,
hlyn swynsode,
решимость Беовульфа:
он уверовал,
  word wæron wynsume.
Eode Wealhþeow forð,
пастырь данов,
в близость спасения.
  cwen Hroðgares,
cynna gemyndig,
Громче смех
зазвучал и речи
  grette goldhroden
guman on healle,
среди воителей;
вышла Вальхтеов,
615 ond þa freolic wif
ful gesealde
блистая золотом,
супруга Хродгара,
  ærest Eastdena
eþelwearde,
гостей приветствовать
по древнему чину:
  bæd hine bliðne
æt þære beorþege,
высокородная
вождю наследному
  leodum leofne.
He on lust geþeah
вручила первому
чашу пенную,
  symbel ond seleful,
sigerof kyning.
да не грустил бы
в пиру властитель,
620 Ymbeode þa
ides Helminga
владыка данов, —
до дна он выпил,
  duguþe ond geogoþe
dæl æghwylcne,
радуясь трапезе,
добрый конунг;
  sincfato sealde,
oþþæt sæl alamp
затем гостей
обходила Вальхтеов
  þæt hio Beowulfe,
beaghroden cwen
с полной чашей,
потчуя воинов,
  mode geþungen,
medoful ætbær;
старых и юных,
пока не предстала
625 grette Geata leod,
gode þancode
жена венценосная,
кольцевладелица
  wisfæst wordum
þæs ðe hire se willa gelamp
с кубком меда
перед гаутским
  þæt heo on ænigne
eorl gelyfde
войсководителем;
многоразумная
  fyrena frofre.
He þæt ful geþeah,
Бога восславила,
ей по молитвам
  wælreow wiga,
æt Wealhþeon,
в помощь пославшего
рать бесстрашную.
630 ond þa gyddode
guþe gefysed;
Чашу воитель
принял от Вальхтеов
  Beowulf maþelode,
bearn Ecgþeowes:
и ей ответствовал
жаждущий битвы,
  "Ic þæt hogode,
þa ic on holm gestah,
молвил Беовульф,
сын Эггтеова:
  sæbat gesæt
mid minra secga gedriht,
«Дал я клятву,
когда с дружиной
  þæt ic anunga
eowra leoda
всходил на ладью,
чтобы плыть за море:
635 willan geworhte
oþðe on wæl crunge,
или избуду я
ваши беды,
  feondgrapum fæst.
Ic gefremman sceal
или сгину
в тугих объятьях
  eorlic ellen,
oþðe endedæg
рук вражьих, —
зарок мой крепок! —
  on þisse meoduhealle
minne gebidan."
добуду победу,
или окончатся
  ðam wife þa word
wel licodon,
дни моей жизни
в этом чертоге!»
640 gilpcwide Geates;
eode goldhroden
Пришлась по сердцу
хозяйке дома
  freolicu folccwen
to hire frean sittan.
клятва гаута.
Воссела властная
  þa wæs eft swa ær
inne on healle
золотоносица
возле супруга,
  þryðword sprecen,
ðeod on sælum,
и пир разгорелся,
как в дни былые;
  sigefolca sweg,
oþþæt semninga
застольные клики,
смех и песни
645 sunu Healfdenes
secean wolde
в хоромах грянули,
но сам сын Хальфдана
  æfenræste;
wiste þæm ahlæcan
прервал веселье,
спеша укрыться
  to þæm heahsele
hilde geþinged,
в ночных покоях:
он знал, что недруг,
  siððan hie sunnan leoht
geseon ne meahton,
дождавшись часа,
когда помрачится
  oþðe nipende
niht ofer ealle,
закатное солнце
и с неба сумерки
650 scaduhelma gesceapu
scriðan cwoman,
призрачным облаком
сползут на землю, —
  wan under wolcnum.
Werod eall aras.
враг явится яростный,
жизнекрушитель,
  Gegrette þa
guma oþerne,
в зал для пиршеств.
Повстала дружина;
  Hroðgar Beowulf,
ond him hæl abead,
воин воину,
Хродгар Беовульфу
  winærnes geweald,
ond þæt word acwæð:
сказал в напутствие,
благословляя
655 "Næfre ic ænegum men
ær alyfde,
ночную стражу,
такое слово:
  siþðan ic hond ond rond
hebban mihte,
«Кроме тебя,
никому до сегодня
  ðryþærn Dena
buton þe nu ða.
я не вверял
сокровищниц датских
  Hafa nu ond geheald
husa selest,
с тех пор, как впервые
поднял свой щит.
  gemyne mærþo,
mægenellen cyð,
Прими под охрану
мое жилище!
660 waca wið wraþum.
Ne bið þe wilna gad,
Помни о славе!
Исполни клятву!
  gif þu þæt ellenweorc
aldre gedigest."
Врага стереги! —
и добудешь награду,
  ða him Hroþgar gewat
mid his hæleþa gedryht,
коль скоро в сражении
жизнь не утратишь!»
  eodur Scyldinga,
ut of healle;
Хродгар вышел,
за ним дружина,
  wolde wigfruma
Wealhþeo secan,
опора Скильдингов,
прочь из зала;
665 cwen to gebeddan.
Hæfde kyningwuldor
возлег державный
на ложе Вальхтеов
  Grendle togeanes,
swa guman gefrungon,
в покоях жениных;
уже прослышали
  seleweard aseted;
sundornytte beheold
все домочадцы,
что сам Создатель
  ymb aldor Dena,
eotonweard abead.
охрану выставил
в хоромах конунга,
  Huru Geata leod
georne truwode
дозор надежный
противу Гренделя.
670 modgan mægnes,
metodes hyldo.
Гаутский воин,
душа отважная,
  ða he him of dyde
isernbyrnan,
снял шлем железный,
себя вверяя
  helm of hafelan,
sealde his hyrsted sweord,
Господней милости
и силе рук своих,
  irena cyst,
ombihtþegne,
кольчугу скинул
и чудно скованный
  ond gehealdan het
hildegeatwe.
свой меч отменный
на время боя
675 Gespræc þa se goda
gylpworda sum,
отдал подручному
на сохранение.
  Beowulf Geata,
ær he on bed stige:
Всходя на ложе,
воскликнул Беовульф,
  "No ic me an herewæsmun
hnagran talige,
гаут могучий,
врагу в угрозу:
  guþgeweorca,
þonne Grendel hine;
«Кичится Грендель
злочудищной силой,
  forþan ic hine sweorde
swebban nelle,
но я не слабей
в рукопашной схватке!
680 aldre beneotan,
þeah ic eal mæge.
Мне меч не нужен! —
и так сокрушу я
  Nat he þara goda
þæt he me ongean slea,
жизнь вражью.
Не посчастливится
  rand geheawe,
þeah ðe he rof sie
мой щит расщепить ему, —
хотя и вправду
  niþgeweorca;
ac wit on niht sculon
злодей не немощен! —
я пересилю
  secge ofersittan,
gif he gesecean dear
в единоборстве,
когда мы сойдемся,
685 wig ofer wæpen,
ond siþðan witig god
отбросив железо,
коль скоро он явится
  on swa hwæþere hond,
halig dryhten,
нынче ночью!
Над нами Божий,
  mærðo deme,
swa him gemet þince."
Господень свершится
суд справедливый —
  Hylde hine þa heaþodeor,
hleorbolster onfeng
да сбудется воля
Владыки Судеб!»
  eorles andwlitan,
ond hine ymb monig
Склонил он голову,
высокородный,
690 snellic særinc
selereste gebeah.
на пестроцветное изголовье,
вокруг мореходы
  Nænig heora þohte
þæt he þanon scolde
легли по лавам
в палате для пиршеств;
  eft eardlufan
æfre gesecean,
из них ни единый
не чаял вернуться
  folc oþðe freoburh,
þær he afeded wæs;
под кров отеческий,
к своим сородичам
  ac hie hæfdon gefrunen
þæt hie ær to fela micles
в земли дальние,
их вскормившие,
695 in þæm winsele
wældeað fornam,
ибо знали,
как много датских
  Denigea leode.
Ac him dryhten forgeaf
славных витязей
в этом зале
  wigspeda gewiofu,
Wedera leodum,
было убито.
Но Бог-заступник,
  frofor ond fultum,
þæt hie feond heora
ткач удачи,
над ратью гаутской
  ðurh anes cræft
ealle ofercomon,
вождем поставил
героя, чья сила
700 selfes mihtum.
Soð is gecyþed
верх одержала
над вражьей мощью
  þæt mihtig god
manna cynnes
в единоборстве, —
воистину сказано:
  weold wideferhð.
Com on wanre niht
Бог от века
правит участью
  scriðan sceadugenga.
Sceotend swæfon,
рода людского!
Исчадие ночи
  þa þæt hornreced
healdan scoldon,
вышло на промысел;
воины спали,
705 ealle buton anum.
þæt wæs yldum cuþ
уснула охрана
под кровлей высокой,
  þæt hie ne moste,
þa metod nolde,
из них лишь единый
не спал (известно,
  se scynscaþa
under sceadu bregdan;
без попущенья
Судьбы-владычицы
  ac he wæccende
wraþum on andan
хищная тварь
никого не утащит
  bad bolgenmod
beadwa geþinges.
в кромешное логово),
на горе недругу
710 ða com of more
under misthleoþum
он ждал без страха
начала схватки.
  Grendel gongan,
godes yrre bær;
Из топей сутемных
по утесам туманным
  mynte se manscaða
manna cynnes
Господом проклятый
шел Грендель
  sumne besyrwan
in sele þam hean.
искать поживы,
крушить и тратить
  Wod under wolcnum
to þæs þe he winreced,
жизни людские
в обширных чертогах;
715 goldsele gumena,
gearwost wisse,
туда поспешал он,
шагая под тучами,
  fættum fahne.
Ne wæs þæt forma sið
пока не увидел
дворца златоверхого
  þæt he Hroþgares
ham gesohte;
стен самоцветных, —
не раз наведывался
  næfre he on aldordagum
ær ne siþðan
незваный к Хродгару,
сроду не знавший
  heardran hæle,
healðegnas fand.
себе соперника,
не ждал и нынче,
720 Com þa to recede
rinc siðian,
найти противника,
дозор дружинный
  dreamum bedæled.
Duru sona onarn,
в ночных покоях.
(Шел ратобитец
  fyrbendum fæst,
syþðan he hire folmum æthran;
злосчастный к смерти.)
Едва он коснулся
  onbræd þa bealohydig,
ða he gebolgen wæs,
рукой когтелапой
затворов кованых —
  recedes muþan.
Raþe æfter þon
упали двери,
ворвался пагубный
725 on fagne flor
feond treddode,
в устье дома,
на пестроцветный
  eode yrremod;
him of eagum stod
настил дворцовый
ступил, неистовый,
  ligge gelicost
leoht unfæger.
во тьме полыхали
глаза, как факелы,
  Geseah he in recede
rinca manige,
огонь извергали
его глазницы.
  swefan sibbegedriht
samod ætgædere,
И там, в палатах,
завидев стольких
730 magorinca heap.
þa his mod ahlog;
героев-сородичей,
храбрых воителей,
  mynte þæt he gedælde,
ærþon dæg cwome,
спящих по лавам,
возликовал он;
  atol aglæca,
anra gehwylces
думал, до утра
душу каждого,
  lif wið lice,
þa him alumpen wæs
жизнь из плоти,
успеет вырвать,
  wistfylle wen.
Ne wæs þæt wyrd þa gen
коль скоро ему
уготовано в зале
735 þæt he ma moste
manna cynnes
пышное пиршество.
(После той ночи
  ðicgean ofer þa niht.
þryðswyð beheold
Судьба не попустит —
не будет он больше
  mæg Higelaces,
hu se manscaða
мертвить земнородных!)
Зорко высматривал
  under færgripum
gefaran wolde.
дружинник Хигелака
повадки вражьи,
  Ne þæt se aglæca
yldan þohte,
стерег недреманный
жизнекрушителя:
740 ac he gefeng hraðe
forman siðe
чудище попусту
не тратило времени!
  slæpendne rinc,
slat unwearnum,
тут же воина
из сонных выхватив,
  bat banlocan,
blod edrum dranc,
разъяло ярое,
хрустя костями,
  synsnædum swealh;
sona hæfde
плоть и остов
и кровь живую
  unlyfigendes
eal gefeormod,
впивало, глотая
теплое мясо;
745 fet ond folma.
Forð near ætstop,
мертвое тело
с руками, с ногами
  nam þa mid handa
higeþihtigne
враз было съедено.
Враг приближался;
  rinc on ræste,
ræhte ongean
над возлежащим
он руку простер,
  feond mid folme;
he onfeng hraþe
вспороть намерясь
когтистой лапой
  inwitþancum
ond wið earm gesæt.
грудь храбросердого,
но тот, проворный,
750 Sona þæt onfunde
fyrena hyrde
привстав на локте,
кисть ему стиснул,
  þæt he ne mette
middangeardes,
и понял грозный
пастырь напастей,
  eorþan sceata,
on elran men
что на земле
под небесным сводом
  mundgripe maran.
He on mode wearð
еще не встречал он
руки человечьей
  forht on ferhðe;
no þy ær fram meahte.
сильней и тверже;
душа содрогнулась,
755 Hyge wæs him hinfus,
wolde on heolster fleon,
и сердце упало,
но было поздно
  secan deofla gedræg;
ne wæs his drohtoð þær
бежать в берлогу,
в логово дьявола;
  swylce he on ealderdagum
ær gemette.
ни разу в жизни
с ним не бывало
  Gemunde þa se goda,
mæg Higelaces,
того, что случилось
в этом чертоге.
  æfenspræce,
uplang astod
Помнил доблестный
воин Хигелака
760 ond him fæste wiðfeng;
fingras burston.
вечернюю клятву:
восстал, угнетая
  Eoten wæs utweard;
eorl furþur stop.
руку вражью, —
хрустнули пальцы;
  Mynte se mæra,
þær he meahte swa,
недруг отпрянул —
герой ни с места;
  widre gewindan
ond on weg þanon
уйти в болота,
зарыться в тину
  fleon on fenhopu;
wiste his fingra geweald
хотело чудище,
затем что чуяло,
765 on grames grapum.
þæt wæs geocor sið
как слабнет лапа
в железной хватке
  þæt se hearmscaþa
to Heorute ateah.
рук богатырских, —
так обернулся
  Dryhtsele dynede;
Denum eallum wearð,
бедой убийце
набег на Хеорот!
  ceasterbuendum,
cenra gehwylcum,
Гром в хоромах,
радости бражные
  eorlum ealuscerwen.
Yrre wæron begen,
вмиг датчанами,
слугами, воинами,
770 reþe renweardas.
Reced hlynsode.
были забыты;
в гневе сшибались
  þa wæs wundor micel
þæt se winsele
борцы распаленные:
грохот в доме;
  wiðhæfde heaþodeorum,
þæt he on hrusan ne feol,
на редкость крепок,
на диво прочен
  fæger foldbold;
ac he þæs fæste wæs
был зал для трапез,
не развалившийся
  innan ond utan
irenbendum
во время боя, —
скобами железными
775 searoþoncum besmiþod.
þær fram sylle abeag
намертво схвачен
внутри и снаружи
  medubenc monig,
mine gefræge,
искусно построенный;
в кучу валились
  golde geregnad,
þær þa graman wunnon.
резные лавы,
скамьи бражные
  þæs ne wendon ær
witan Scyldinga
(об этом люди
мне рассказали),
  þæt hit a mid gemete
manna ænig,
допрежде не знали
мудрые Скильдинги,
780 betlic ond banfag,
tobrecan meahte,
что крутоверхий,
рогами увенчанный
  listum tolucan,
nymþe liges fæþm
дом дружинный
не властна разрушить
  swulge on swaþule.
Sweg up astag
рука человеческая —
это под силу
  niwe geneahhe;
Norðdenum stod
лишь дымному пламени.
Громом грянули
  atelic egesa,
anra gehwylcum
крики и топот;
жуть одолела
785 þara þe of wealle
wop gehyrdon,
северных данов,
когда услыхали
  gryreleoð galan
godes ondsacan,
там, за стенами.
стон и стенания
  sigeleasne sang,
sar wanigean
богоотверженца —
песнь предсмертную,
  helle hæfton.
Heold hine fæste
вой побежденного.
вопль скорбящего
  se þe manna wæs
mægene strengest
выходца адского.
Верх одерживал,
790 on þæm dæge
þysses lifes.
гнул противника
витязь незыблемый,
  Nolde eorla hleo
ænige þinga
сильнейший из живших
в те дни под небом.
  þone cwealmcuman
cwicne forlætan,
Причины не было
мужу-защитнику
  ne his lifdagas
leoda ænigum
щадить сыроядца,
пришельца миловать, —
  nytte tealde.
þær genehost brægd
не мог он оставить
в живых поганого
795 eorl Beowulfes
ealde lafe,
людям на пагубу.
Спутники Беовульфа
  wolde freadrihtnes
feorh ealgian,
мечами вращали,
тщась потягаться,
  mæres þeodnes,
ðær hie meahton swa.
сразиться насмерть
за жизнь дружинного
  Hie þæt ne wiston,
þa hie gewin drugon,
вождя, воителя
всеземнознатного:
  heardhicgende
hildemecgas,
в толпу стеснившись,
они обступили
800 ond on healfa gehwone
heawan þohton,
врага, пытались,
мечами тыча,
  sawle secan,
þone synscaðan
достать зломогучего,
о том не ведая,
  ænig ofer eorþan
irenna cyst,
что ни единым
под небом лезвием,
  guðbilla nan,
gretan nolde,
искуснокованым
клинком каленым
  ac he sigewæpnum
forsworen hæfde,
сразить не можно
его, заклятого, —
805 ecga gehwylcre.
Scolde his aldorgedal
он от железных
мечей, от копий
  on ðæm dæge
þysses lifes
заговорен был, —
но этой ночью
  earmlic wurðan,
ond se ellorgast
смерть свою встретил
он, злосчастливый,
  on feonda geweald
feor siðian.
и скоро мерзкая
душа, изыдя
  ða þæt onfunde
se þe fela æror
из тела, ввергнется
в объятия адские.
810 modes myrðe
manna cynne,
Враг нечестивый,
противный Богу,
  fyrene gefremede
(he wæs fag wið god),
предавший смерти
несметное множество
  þæt him se lichoma
læstan nolde,
землерожденных,
теперь и сам он
  ac hine se modega
mæg Hygelaces
изведал смертную
немощь плоти,
  hæfde be honda;
wæs gehwæþer oðrum
изнемогавший
в руках благостойкого
815 lifigende lað.
Licsar gebad
дружинника Хигелакова;
непримиримы
  atol æglæca;
him on eaxle wearð
они под небом.
Неисцелимая
  syndolh sweotol,
seonowe onsprungon,
в плече нечистого
кровоточащая
  burston banlocan.
Beowulfe wearð
зияла язва —
сустав разъялся,
  guðhreð gyfeþe;
scolde Grendel þonan
лопнули жилы;
стяжал в сражении
820 feorhseoc fleon
under fenhleoðu,
победу Беовульф,
а Грендель бегством
  secean wynleas wic;
wiste þe geornor
в нору болотную
упасся, гибнущий,
  þæt his aldres wæs
ende gegongen,
в берлогу смрадную
бежал, предчуя
  dogera dægrim.
Denum eallum wearð
смерть близкую;
земная жизнь его
  æfter þam wælræse
willa gelumpen.
уже кончилась.
И тотчас даны,
825 Hæfde þa gefælsod
se þe ær feorran com,
едва он скрылся,
возликовали:
  snotor ond swyðferhð,
sele Hroðgares,
герой-пришелец
изгнал злосчастье
  genered wið niðe;
nihtweorce gefeh,
из дома Хродгара,
он, доброхрабрый,
  ellenmærþum.
Hæfde Eastdenum
избыл их беды;
битва умножила
  Geatmecga leod
gilp gelæsted,
славу гаута,
слово чести,
830 swylce oncyþðe
ealle gebette,
что дал он данам,
герой не нарушил:
  inwidsorge,
þe hie ær drugon
спас их от гибели,
исправил участь
  ond for þreanydum
þolian scoldon,
людей, не знавших
удачи в стычках,
  torn unlytel.
þæt wæs tacen sweotol,
избавил скорбных
от долгострадания, —
  syþðan hildedeor
hond alegde,
тому свидетельство
люди увидели,
835 earm ond eaxle
(þær wæs eal geador
когда победитель
под кровлей дворцовой
  Grendles grape)
under geapne hrof.
поднял высоко
плечо с предплечьем —
  ða wæs on morgen
mine gefræge
острокогтистую
лапу Гренделя.
  ymb þa gifhealle
guðrinc monig;
Наутро толпами
(так люди мне сказывали)
  ferdon folctogan
feorran ond nean
стали сходиться
дружины к хоромине:
840 geond widwegas
wundor sceawian,
дальних и ближних
земель старейшины
  laþes lastas.
No his lifgedal
шли по дорогам
взглянуть на чудо —
  sarlic þuhte
secga ænegum
следы чудовища;
из них ни единого
  þara þe tirleases
trode sceawode,
не опечалила
кончина недруга.
  hu he werigmod
on weg þanon,
Следы поведали,
как, насмерть раненный,
845 niða ofercumen,
on nicera mere
разбитый в битве,
убрел враг, шатаясь,
  fæge ond geflymed
feorhlastas bær.
и, Богом проклятый,
свой путь направил
  ðær wæs on blode
brim weallende,
к бучилу адскому —
в пучине сгинул;
  atol yða geswing
eal gemenged
варом кровавым
вскипели воды,
  haton heolfre,
heorodreore weol.
вспучился омут,
покрылся пеной,
850 Deaðfæge deog,
siððan dreama leas
мутные волны,
вздымаясь, дымились
  in fenfreoðo
feorh alegde,
багровым паром,
кровью злорадца,
  hæþene sawle;
þær him hel onfeng.
лишенного радостей
и обреченного, —
  þanon eft gewiton
ealdgesiðas,
геенна приняла
темного духа.
  swylce geong manig
of gomenwaþe
От топей к дворцу
повернули старейшины,
855 fram mere modge
mearum ridan,
к праздничной трапезе;
за ними ратников,
  beornas on blancum.
ðær wæs Beowulfes
всадников сила
на серых конях
  mærðo mæned;
monig oft gecwæð
шла от болота,
они возглашали:
  þætte suð ne norð
be sæm tweonum
да славится Беовульф
под этим небом! —
  ofer eormengrund
oþer nænig
нет другого
от моря до моря
860 under swegles begong
selra nære
на юг и на север
земли срединной,
  rondhæbbendra,
rices wyrðra.
кто бы сравнился
с ним в добродоблести,
  Ne hie huru winedrihten
wiht ne logon,
кто был бы достойней
воестаршинствовать!
  glædne Hroðgar,
ac þæt wæs god cyning.
(Они и Хродгара,
вождя любимого,
  Hwilum heaþorofe
hleapan leton,
хвалить не забыли —
он добрый был конунг!)
865 on geflit faran
fealwe mearas
Там и наездники,
быстрые в битвах,
  ðær him foldwegas
fægere þuhton,
вскачь пускали
коней буланых,
  cystum cuðe.
Hwilum cyninges þegn,
и приближенный,
любимец конунга,
  guma gilphlæden,
gidda gemyndig,
славословий знаток
многопамятливый,
  se ðe ealfela
ealdgesegena
сохранитель преданий
старопрежних лет,
870 worn gemunde,
word oþer fand
он, по-своему
сопрягая слова,
  soðe gebunden;
secg eft ongan
начал речь —
восхваленье Беовульфа;
  sið Beowulfes
snyttrum styrian
сочетая созвучья
в искусный лад,
  ond on sped wrecan
spel gerade,
он вплетал в песнопение
повесть новую,
  wordum wrixlan.
Welhwylc gecwæð
неизвестную людям
поведывал быль —
875 þæt he fram Sigemundes
secgan hyrde
все, что слышал
о подвигах Сигмунда,
  ellendædum,
uncuþes fela,
о скитаниях, распрях,
победах Вёльсинга.
  Wælsinges gewin,
wide siðas,
К месту он помянул
вероломство и месть,
  þara þe gumena bearn
gearwe ne wiston,
к месту — верность
племянника, Фителы,
  fæhðe ond fyrena,
buton Fitela mid hine,
в ратном деле
неразлучимого
880 þonne he swulces hwæt
secgan wolde,
с дядей: рядом
во всякой сече
  eam his nefan,
swa hie a wæron
были оба,
рубились конь о конь
  æt niða gehwam
nydgesteallan;
их мечами
несчетное множество
  hæfdon ealfela
eotena cynnes
на чуже нежити
было посечено.
  sweordum gesæged.
Sigemunde gesprong
Слава Сигмунда
немало выросла
885 æfter deaðdæge
dom unlytel,
после смерти его:
разнесла молва,
  syþðan wiges heard
wyrm acwealde,
как с драконом —
кладохранителем
  hordes hyrde.
He under harne stan,
он сходился,
бесстрашный в сражении,
  æþelinges bearn,
ana geneðde
под утесами темными
(там без Фителы
  frecne dæde,
ne wæs him Fitela mid.
сын достойного
ратоборствовал),
890 Hwæþre him gesælde
ðæt þæt swurd þurhwod
и ему посчастливилось:
остролезвый клинок,
  wrætlicne wyrm,
þæt hit on wealle ætstod,
благородный меч
поразил змеечудище,
  dryhtlic iren;
draca morðre swealt.
пригвоздил к скале,
и дракон издох;
  Hæfde aglæca
elne gegongen
тут по праву сокровищем
завладел герой,
  þæt he beahhordes
brucan moste
воздаяньем за труд
было золото:
895 selfes dome;
sæbat gehleod,
он на грудь ладьи
драгоценный груз
  bær on bearm scipes
beorhte frætwa,
возложил и увез,
Вёльса доблестный сын;
  Wælses eafera.
Wyrm hat gemealt.
а драконова плоть
сгибла в пламени.
  Se wæs wreccena
wide mærost
И пошла по земле
молва о нем,
  ofer werþeode,
wigendra hleo,
широко средь народов
стал известен он,
900 ellendædum
(he þæs ær onðah),
покровитель воинства,
добродеятель.
  siððan Heremodes
hild sweðrode,
А допрежде того Херемод
растерял храброту,
  eafoð ond ellen.
He mid Eotenum wearð
мощь души и рук,
и подпал под власть
  on feonda geweald
forð forlacen,
адской силы,
и был погублен
  snude forsended.
Hine sorhwylmas
злолукавым врагом, —
сокрушили его
905 lemede to lange;
he his leodum wearð,
бури бедствий —
стал он бременем
  eallum æþellingum
to aldorceare;
для дружины своей
и для подданных;
  swylce oft bemearn
ærran mælum
и скорбели тогда
о судьбе его
  swiðferhþes sið
snotor ceorl monig,
многомудрые мужи,
прежде чаявшие,
  se þe him bealwa to
bote gelyfde,
что сумеет он
упасти их от бед;
910 þæt þæt ðeodnes bearn
geþeon scolde,
часто сетовали,
что наследовал
  fæderæþelum onfon,
folc gehealdan,
сын отца своего,
власть державную
  hord ond hleoburh,
hæleþa rice,
над казной и дружиной,
над людьми и селеньями,
  […] Scyldinga.
He þær eallum wearð,
в землях Скильдингов.
И сказал певец:
  mæg Higelaces,
manna cynne,
полюбился нам
больше Беовульф,
915 freondum gefægra;
hine fyren onwod.
родич Хигелака,
чем неправедный Херемод!
  Hwilum flitende
fealwe stræte
По кремнистым дорогам
гнали всадники
  mearum mæton.
ða wæs morgenleoht
коней взапуски.
Солнце утренницы
  scofen ond scynded.
Eode scealc monig
воссияло с небес.
Диву давшиеся
  swiðhicgende
to sele þam hean
поспешали старейшины
храбромыслые
920 searowundor seon;
swylce self cyning
в крутоверхий зал.
Досточестный сам
  of brydbure,
beahhorda weard,
вышел конунг,
увенчанный славой,
  tryddode tirfæst
getrume micle,
из покоев жены,
и дружина с ним,
  cystum gecyþed,
ond his cwen mid him
и супруга его,
с ней прислужницы
  medostigge mæt
mægþa hose.
шли толпой во дворец
к ранней трапезе.
925 Hroðgar maþelode
(he to healle geong,
Хродгар молвил,
став на пороге,
  stod on stapole,
geseah steapne hrof,
когда увидел,
под златослепящей
  golde fahne,
ond Grendles hond):
кровлей хоромины
лапу Гренделя:
  "ðisse ansyne
alwealdan þanc
«За это зрелище
хвалу Всевышнему
  lungre gelimpe!
Fela ic laþes gebad,
воздать я должен!
Во мрак страданий
930 grynna æt Grendle;
a mæg god wyrcan
был ввергнут я Гренделем,
но Бог от века
  wunder æfter wundre,
wuldres hyrde.
на чудо — чудо
творит, Преславный!
  ðæt wæs ungeara
þæt ic ænigra me
Еще недавно
я и не думал
  weana ne wende
to widan feore
найти спасителя
среди героев,
  bote gebidan,
þonne blode fah
сюда сходившихся,
в мой дом, что доверху,
935 husa selest
heorodreorig stod,
до самой кровли
был залит кровью;
  wea widscofen
witena gehwylcum
из тех прославленных
мужей премудрых
  ðara þe ne wendon
þæt hie wideferhð
никто не чаял
мой дом избавить,
  leoda landgeweorc
laþum beweredon
жилье людское,
от злого призрака,
  scuccum ond scinnum.
Nu scealc hafað
от адской пагубы.
Но вот он, витязь,
940 þurh drihtnes miht
dæd gefremede
по воле Создателя
то совершивший,
  ðe we ealle
ær ne meahton
чего не умели,
вместе собравшись,
  snyttrum besyrwan.
Hwæt, þæt secgan mæg
мы, хитромыслые!
Мать, подарившая
  efne swa hwylc mægþa
swa ðone magan cende
людям воина,
может гордиться
  æfter gumcynnum,
gyf heo gyt lyfað,
(родитель добрая
жива, надеюсь!) —
945 þæt hyre ealdmetod
este wære
Судьба-владычица
ей подарила
  bearngebyrdo.
Nu ic, Beowulf, þec,
сына достойного!
Тебя же, Беовульф,
  secg betsta,
me for sunu wylle
из лучших избранный,
в душе полюбил я,
  freogan on ferhþe;
heald forð tela
как чадо кровное, —
и стал ты отныне мне
  niwe sibbe.
Ne bið þe nænigra gad
названым сыном.
Ни в чем отказа
950 worolde wilna,
þe ic geweald hæbbe.
в моих владениях
тебе не будет!
  Ful oft ic for læssan
lean teohhode,
Не раз я, бывало,
за меньшие службы
  hordweorþunge
hnahran rince,
не столь достойных
казной одаривал,
  sæmran æt sæcce.
þu þe self hafast
не столь отважных,
как ты, подвигшийся
  dædum gefremed
þæt þin dom lyfað
на небывалый труд.
Ты сам стяжал себе
955 awa to aldre.
Alwalda þec
всевечную славу!
И да воздаст Создатель
  gode forgylde,
swa he nu gyt dyde!"
тебе, как ныне,
во все дни жизни!»
  Beowulf maþelode,
bearn Ecþeowes:
Ответил Беовульф,
сын Эггтеова:
  "We þæt ellenweorc
estum miclum,
«Работе ратной
мы были рады
  feohtan fremedon,
frecne geneðdon
и шли без робости,
презрев опасность,
960 eafoð uncuþes.
Uþe ic swiþor
на встречу с недругом;
но было бы лучше,
  þæt ðu hine selfne
geseon moste,
когда бы ты мог
врага убитого
  feond on frætewum
fylwerigne.
во всей красе его
здесь видеть:
  Ic hine hrædlice
heardan clammum
я, право, думал,
что тут же брошу
  on wælbedde
wriþan þohte,
его, изнемогшего,
иа смертное ложе,
965 þæt he for mundgripe
minum scolde
что, крепко стиснутый
в моих объятьях,
  licgean lifbysig,
butan his lic swice.
он дух испустит;
ему, однако,
  Ic hine ne mihte,
þa metod nolde,
достало силы
отсюда вырваться;
  ganges getwæman,
no ic him þæs georne ætfealh,
Судьба не дала мне
сдержать бегущего
  feorhgeniðlan;
wæs to foremihtig
жизнекрушителя —
он стал воистину
970 feond on feþe.
Hwæþere he his folme forlet
резв от страха!
И скрылось чудище,
  to lifwraþe
last weardian,
оставив лапу
ради спасенья —
  earm ond eaxle.
No þær ænige swa þeah
плечо с предплечьем;
ныне, однако,
  feasceaft guma
frofre gebohte;
ничто проклятого
спасти не может,
  no þy leng leofað
laðgeteona,
не заживется
в поганом теле
975 synnum geswenced,
ac hyne sar hafað
душа нечистая:
теперь злочинный,
  mid nydgripe
nearwe befongen,
отягченный грехами,
бьется в оковах
  balwon bendum.
ðær abidan sceal
предсмертной муки;
он, тьмой порожденный,
  maga mane fah
miclan domes,
скоро узнает,
какую кару
  hu him scir metod
scrifan wille."
ему уготовила
Судьба-владычица!»
980 ða wæs swigra secg,
sunu Eclafes,
Унферт притихший
молчал, сын Эгглафа,
  on gylpspræce
guðgeweorca,
не похвалялся
своими подвигами,
  siþðan æþelingas
eorles cræfte
пока старейшины
дивились жуткой
  ofer heanne hrof
hand sceawedon,
руке чудовища,
что под стропилами
  feondes fingras.
Foran æghwylc wæs,
герой подвесил —
на каждом пальце
985 stiðra nægla gehwylc,
style gelicost,
огромной лапы
воителя адского
  hæþenes handsporu
hilderinces,
железный был коготь,
острое жало
  egl, unheoru.
æghwylc gecwæð
мечеподобное;
теперь мы видим, —
  þæt him heardra nan
hrinan wolde
они говорили, —
что даже лучший
  iren ærgod,
þæt ðæs ahlæcan
клинок на свете
не смог бы сравниться
990 blodge beadufolme
onberan wolde.
с когтистой лапой
человекоубийцы.
  ða wæs haten hreþe
Heort innanweard
И было повелено
ухитить Хеорот;
  folmum gefrætwod.
Fela þæra wæs,
спешила челядь,
мужчины и женщины,
  wera ond wifa,
þe þæt winreced,
прибрать хоромы,
украсить к трапезе
  gestsele gyredon.
Goldfag scinon
гостеприимный зал,
где златовышитые
995 web æfter wagum,
wundorsiona fela
на стенах ткани
и дивные вещи
  secga gehwylcum
þara þe on swylc starað.
ласкали зренье
землерожденным.
  Wæs þæt beorhte bold
tobrocen swiðe,
Но все же стены,
скобами железными
  eal inneweard
irenbendum fæst,
прочно скрепленные,
были побиты
  heorras tohlidene.
Hrof ana genæs,
и двери сорваны —
одна лишь кровля
1000 ealles ansund,
þe se aglæca,
цела осталась,
когда, собравшись
  fyrendædum fag,
on fleam gewand,
с последними силами,
враг злосердый
  aldres orwena.
No þæt yðe byð
на волю рвался.
Не властен смертный
  to befleonne,
fremme se þe wille,
спастись от смерти:
ему, гонимому
  ac gesecan sceal
sawlberendra,
Судьбой, открыта
одна дорога —
1005 nyde genydde,
niþða bearna,
в приют, готовый
принять земное
  grundbuendra
gearwe stowe,
души вместилище
на ложе смерти,
  þær his lichoma
legerbedde fæst
где сон последний —
отдохновение
  swefeþ æfter symle.
þa wæs sæl ond mæl
от буйного пиршества.
Настало время
  þæt to healle gang
Healfdenes sunu;
явиться конунгу,
потомку Хальфдана,
1010 wolde self cyning
symbel þicgan.
в хоромы править
праздничной трапезой;
  Ne gefrægen ic þa mægþe
maran weorode
и я не слышал,
чтоб в зал сходилось
  ymb hyra sincgyfan
sel gebæran.
когда-либо столько
мужей достойных, —
  Bugon þa to bence
blædagande,
там достославные
расселись по лавам,
  fylle gefægon;
fægere geþægon
пир начиная.
Сновали чаши
1015 medoful manig
magas þara
медовой браги
среди героев,
  swiðhicgende
on sele þam hean,
собравшихся в Хеорот,
среди соратников
  Hroðgar ond Hroþulf.
Heorot innan wæs
и родичей конунга
в зале. где Хродгар
  freondum afylled;
nalles facenstafas
сидел и Хродульф, —
еще не изведали
  þeodscyldingas
þenden fremedon.
распрей Скильдинги
междоусобиц и вероломства.
1020 Forgeaf þa Beowulfe
bearn Healfdenes
Наследник Хальфдана
пожаловал Беовульфу
  segen gyldenne
sigores to leane;
знак победный —
ратное знамя,
  hroden hildecumbor,
helm ond byrnan,
стяг златовышитый —
и шлем с кольчугой;
  mære maðþumsweord
manige gesawon
многие видели
и меч знаменитый,
  beforan beorn beran.
Beowulf geþah
ему подаренный.
Беовульф поднял
1025 ful on flette;
no he þære feohgyfte
заздравную чашу:
дары такие
  for sceotendum
scamigan ðorfte.
принять не стыдно
в глазах дружины;
  Ne gefrægn ic freondlicor
feower madmas
и я немногих
встречал героев
  golde gegyrede
gummanna fela
в иных застольях,
кто был бы достоин
  in ealobence
oðrum gesellan.
тех четырех
златозарных сокровищ!
1030 Ymb þæs helmes hrof
heafodbeorge
Сетью железной
по верху обвитый,
  wirum bewunden
walu utan heold,
шишак тот служит
надежным кровом,
  þæt him fela laf
frecne ne meahton
спасая голову
от остролезвого
  scurheard sceþðan,
þonne scyldfreca
меча, разящего
в жестокой сече,
  ongean gramum
gangan scolde.
когда воитель
идет на недругов.
1035 Heht ða eorla hleo
eahta mearas
Еще, по воле
военачальника,
  fætedhleore
on flet teon,
восемь коней
в роскошных соруях
  in under eoderas.
þara anum stod
ввели в палату:
была на первом
  sadol searwum fah,
since gewurþad;
ратная упряжь,
седло, в котором
  þæt wæs hildesetl
heahcyninges,
сидел, бывало,
сам сын Хальфдана,
1040 ðonne sweorda gelac
sunu Healfdenes
дружиноводитель,
когда, вступая
  efnan wolde.
Næfre on ore læg
в игру мечевую,
не знал он страха
  widcuþes wig,
ðonne walu feollon.
над грудами трупов
под градом ударов.
  Ond ða Beowulfe
bega gehwæþres
Защитник Ингвинов,
желая ратнику
  eodor Ingwina
onweald geteah,
удачи воинской,
отдал во вечное
1045 wicga ond wæpna,
het hine wel brucan.
владенье Беовульфу
одежды боя
  Swa manlice
mære þeoden,
и коней резвых,
воздал ему конунг
  hordweard hæleþa,
heaþoræsas geald
добромогучий
за труд, воителю,
  mearum ond madmum,
swa hy næfre man lyhð,
казной богатой
да скакунами —
  se þe secgan wile
soð æfter rihte.
никто не скажет,
что плата нещедрая.
1050 ða