Bragða-Ǫlvis saga

1.

Í þann tíma, er Magnús konungr inn góði stýrði Noregi1, réði fyrir Danmǫrk sá konungr er Sveinn hét, kallaðr inn Heilræði. Þá var missætti millum hans ok Magnúsar konungs2. Hǫfðu þeir orrostur ok felldu hverir menn fyrir ǫðrum. Þeirra hernaðar fundr skéði3 á Lyngólfsheiði. Lítt kemr Magnús konungr við þessa sǫgu sjálfr.

Sá maðr bjó í fjǫrðum í Noregi sem Hákon hét. Hann var lendrmaðr ok í ráðagørðum4 með konungi. Hann var kvángaðr ok var hans kona Hildigunn, dóttir Ǫlvis Asks Aflaks sonar at Torgum. Þau áttu þann son sín á millum er Ǫlvir hét. Hann óx upp ok varð bæði stórr ok sterkr, ok gørðist heldr harðleikinn við heimamenn. Hann var svá sterkr, at hann bauð fjórum mǫnnum sína aðra hǫnd.

Einn dag kom Hákon á tal við son sinn Ǫlvir ok mælti: “Viltu at ek leiti þér kvánfangs?”

Ǫlvir kvað þat eigi sína girnd5, “en víst vil ek at þú fár mér skip ok menn6.”

Faðir hans gaf honum góðan byrðing ok fimtán menn vaska7, fríða ok unga. Þá var Ǫlvir fimtán vetra.

Fóstra Ǫlvis hét Hildr. Hon gekk á hans fund ok spyrr, hvar fyrir hann vill ór landi halda meðan svá góðr friðr var innbyrðis í landinu. En hann kvaðst lyst hafa til at sjá fleiri menn enn þræla fǫður síns.

Hildr mælti: “Þat uggir mik, fóstri minn, at þú munt rata í nǫkkurar þrautir ok kanna kvenna raunir. Ek vil gefa þér eitt gott sverð með umgjǫrð ok beltis linda. Ok ef sér þú nærstaddr, þar ein jóðsjúk kvinna kann eigi fœða, ok bindir þú þennan linda um hana, skal hon strax fœða.”

Síðan skildust þau, ok bað hon vel fyrir honum. Undu upp segl, héldu frá landi ok sigldu austr í haf ok lendu við Fjón í Danmǫrk. Þar sem Ǫlvir kom við land, réði fyrir sá maðr er Úlfr hét. Hann átti eina dóttur. Margir menn urðu til at biðja hennar.

Úlfr kom til skips ok spyrr hverir þeir væri? Ǫlvir sagði til sín, því hann varðist eigi at ófriðr var í millum Nóregs ok Danmǫrkr. Úlfr bauð strax at fanga þá. Kvað þat Sveini konungi þókknast mundi. Ǫlvir skaut spjóti til Úlfs, svá út gekk um herðar, ok dó Úlfr þar. Bíðr þá Ǫlvir hala8 upp streng ok halda frá landi, ok var svá gørt.

Vindrinn bægði þeim austr9 í hafit, svá nær þeir bægðust þar at landi. Brotnaði skip þeirra við Fjón ok komst enginn þeirra lífs af nema10 Ǫlvir einn. Drukknuðu allir hans menn en hann komst11 í einum lœkjarfarveg upp á bjargit12. Gekk hann svá út á skóginn ok gat litit hundrað manna ríða, þá váru brœðr tveir Bjǫrn ok Tóki, brœðr Úlfs, þeir hǫfðu frétt bróðurs látit. Litu Ǫlvir ok fengu vissu hverr hann var. Bjǫrn reið geyst fram, ok kvaðst vilja Ǫlvi í helju13, þá dró skýflóka upp svá dimmt varð.

Í þessu mœtti Ǫlvir Birni ok mælti: “Ekki þarftu, Bjǫrn, at hœlast svá miǫk, hér er Ǫlvir”, ok í því bili hjó hann hǫfuðit af Birni, ok dysjaði hann, gørði þá en myrkt14 af veðri ok kom Ǫlvir15 at hǫllu Sveins konungs. Konungr sat þá yfir borðum.

Ǫlvir fekk orlof til inngǫngu, heilsaði Sveini konungi ok mælti: “Þér, konungr, eigit at dœma allar sakir, ek kom16 í nokkurt vandræði, margir menn veittust at17, ok vildu drepa mik.”

Konungr bauð honum at greina rétt18 frá efnum þessum. Ǫlvir mælti: “Hér var ein Úlfr í landinu, ok vildi rífa ok bíta hvern er hann náði. Ek skaut hann í gegn til dauðs, En at honum fǫllnum vildu menn fá mik í helju, fyrir þá sǫk þeir kvaðu mik drepit hafa Úlf þann er var alidýrr ok var sigat á mik einum alibirni, ok19 margir menn eltu mik, en ek grandaði eigi nokkrum manni, útan ek fœrði øxi í hǫfuð Birninum ok drap ek hann. Varð mér þat fyrir at verja mik, herra20. Ok legg ek þetta mál undir yðar21 dóm.”

Konungr mælti: “Úlfar22 eiga øngvan rétt á sér, hvar sem þeir verþa vegnir.”

Þá mælti Ǫlvir: “Nú vil ek segja yðr allann sannleik,” ok lagði hǫfuð sitt í kné konungi. “Ek hefi vegit þá bróður Úlf ok Bjǫrn ok er nú mitt ráð á yðru valdi.”

Konungr mælti: “Þú hefir verit mér yfir klókari ok skaltu heita23 Bragða-Ǫlvir,” ok gaf honum gullhring at nafnfesti. “En þó mun ek eigi taka aptr orð mín, ok skaltu halda lífi, en þú skalt fara sendifǫr mína ok finna þann mann er Áki heitir, þat er útlægi várr af Jótlands síðu, þú skalt drepa hann. Hann hefir áttján skip. Hann er illr viðreignar ok enginn járn bíta á hann.”

Ǫlvir kvaðst fara vilja, ef konungr fengi honum menn til fylgðar. Konungr fekk honum einn knǫrr, ok menn sem hagaði24. Einn mann gaf hann honum sérdeilis sem hét Sverrir, ok þegar knǫrrinn var á sjó kominn, gekk Ǫlvir fyrir konung, ok bað hann kenna sér heilræði. Konungr mælti: “Þat ræð ek fyrst þér at þú svíkir alldri mann í tryggðum, þat annat, þó þú finnir óvin þinn sorgfullann þá hǫgg hann alldri a helgum tíðum. Þriðja, hvar þú kemr í framanda25 land, þá skaltu eigi glepja gipta konu.”

Ǫlvir þakkar konungi holl ráð ok reið til strandar ok sigldi brott.

2.

Ǫlvir gaf vel byr, uns hann kom skipi sínu austr í Garða, lendi einu hǫfn, þar er Lynsborg heitir.26 Þar réði fyrir sá maðr er Álfr hét, hann tók vel við þeim ok veitti góðann greiða27. Ǫlvir spyrr Álf bónda eptir um Áka.

Bóndi sagði: “Hann er austr í Hólmgarðaríki, þar standa tólf28 staðir nálægir hverir ǫðrum, hann er í einum þeira, en stjórnar inum. Þat má fara fyrir framan allt, ok síðan upp it eystra salt, við Jótlands síðu, ǫnnur leið er þó styttri, ok liggr yfir fagra heiði, ok þann veg vill enginn fara. Skáli einn stendr á skóginum ok ráða þar fyrir skákmenn29, fæstir girnast þá finna.” Ǫlvir þakkar bónda fregn þessa.

Dvaldist þar þrjár30 nætr, hélt síðan á skóginn, er honum var vísat, ok Sverrir með honum, fundu einn skála, hann var með sterkum járnspǫngum31 aptr luktr, Ǫlvir hljóp á hurðina ok hratt upp, gengu þeir inn síðan. Sá þeir þar sæti eitt32, sæng stora ok varning gnógann. Nokkru síðar heirðu þeir stigit fast til jarðar33, kemr maðr inn í skalann, stór ok illiligr, ámátliga skaptr.

Ǫlvir mælti við hann: “Þú ert geisi fálátur við gesti þína.”

Skalabuinn mælti: “Þeir munu víst mega bjóða er fyrir eru.”

Ǫlvir mælti : “Eðr hvat er nafn þitt?”

Skálabuinn mælti, heldr rembiliga, “Ek heiti Rauðr Háreksson.”

Hann gengr til borðs ok setti fram bjarnar slátr ok mungát ok mælti, “Gangi þeir fram til borðs er girnast.”

Ǫlvir mælti: “Ek vil eigi éta né drekka með flǫgðum, ok láta eigi lendirmenn svá lítit, at lúta at leifum þínum, hǫfum við kompánar kost í málum okkrum34.”

Rauðr reiddist við þetta, stóð upp ok mælti: “Ek vil gefa ykkr grið nátt langt.”

Ǫlvir brá sverði. Rauðr blés þat ór hendi honum. Byrgðir nú Rauðr aptr dyrnar. Ǫlvir tók sverðit ok geymdi. Rauðr gekk til rekkju, þeir Ǫlvir bjuggust um í einnri krá, ok breyddu feld35 yfir sik, þann bóndinn átti. Ǫlvir talar við Sverri, at hann vill drepa Rauð. Sverrir bað hann muna hvat Sveinn konungr hafði ráðlagt, ok gøra þat eigi at svíkja þann honum trúði. Ǫlvir kvað Rauð annars mundi drepa þá báða, nær hann vaknaði. Þeir kyndu þá bál á miðju skála gólfinu, síðan sté Ǫlvir upp á ǫxl Sverris ok náði svá rísans sverði þar hann hugði36 sitt ei betra37, tók með þat sverðit, gekk at rekkju Rauðs. Sneri hann sér upp ok lá á vinstri hlið38, Ǫlvir lagði sverðinu svá í hjartanu nam staðar.

Rauðr brást við fast ok mælti: “Þú sveikst mik sofandi, ok er eigi gott at trúa þér. Þú munt vilja taka fé mitt, ek skal leggja á þik, hvar sem þú sér konu, hvert heldr hon er gipt eðr eigi, skaltu fá ólíðandi girnd til hennar, svá fáir þú eigi fram komit þínum vilja með henni. Skaltu lífit missa, af hugar angri, þat annat legg ek á þik, at þegar þú ert staddr í mestu mannhættu ok átt at verja líf þitt, skal þitt sverð eigi bíta, útan einn nakinn maðr hlaupi undir hǫggit.”

Síðan dó Rauðr, en þeir sváfu til dags39, ok brendu Rauð upp á eldi.

3.

Nú ganga þeir kompánar frá skála Rauðs, ok lá átta nætr úti á fjǫllum. Sá síðan eina fagra borg. Þeir litu eitt silki40 tjald standa útan borgar við skóginn. Þar stóðu úti nokkrir menn. Eigi þekkti Ǫlvir þá. Hann gaf sik ekki at þessum, ok gekk inn í tjaldit. Leit þar sitja eina miǫk fríða konu, á stóli vel klædda. Ǫlvir heilsar upp á hana, með svá stórri brennandi elsku at hann réði sér eigi. Hann spyrr þessa konu at heiti.

Hon kvaðst Randiborg heita, “ok em ek eiginn kona greifa41 Rígarðs, hver eð ræðr fyrir borg þeirri er þú sér hér skammt frá, lét hann mik ríða út af hǫllunni með sér, ok skylda ek bíða hans hér þar til hann kemr aptr af skógi.”

Ǫlvir mælti: “Daufliga hefir hann skilist við þik eina hér, vil ek nú fá þína blíðu.”

Hon bað hann eigi svá mæla, “heldr hraða þér brott, því minn herra mun annars fanga þik, hann kemr snarliga aptr.”

Ǫlvir kveðst því eigi kvíða, sagði at sér þœtti enginn betr tilfallinn at njóta hennar blíðu, en hann sjálfr, ok er eigi þar um at lengja sagnir.

Ǫlvir lagðist þar með henni, hvat sem hon sagði, ok er hann hafði sinn42 vilja með henni drýgt43, fann hann at sú hafði sinn óspiltann meydóm þangat til haft.

Ǫlvir mælti: “Þinn maðr hefir verit dáðlítill at spilla kostum þínum.”

Hon bað hann eigi hrópa sinn herra, “því hann hefir gørt allt vel til mín, þú munt bíða þungt fyrir þetta þitt tiltæki.”

Ǫlvir kvaðst lítt um þat hirða, ok tók hana svá burt frá tjaldi, ok hugði at renna til skógar. Í því kómu menn út af borginni, ok riðu eptir honum. Þá fekk Ǫlvir Sverri44 kompán sínum frúna. Fór hann með hana til skógar, en Ǫlvir stóð á einum eikarstofni ok vill verjast þaðan, ok er þeir fundu hann, sóttu þeir at honum alla vega, en hann varðist allfrœkliga, en hvert sinn sem hann hjó frá sér með sverðinu, beit þat ekki, svá sem Rauðr hafði mælt. Í því bili hljóp ein alnakinn maðr fram af skógi undir sverð, þá Ǫlvir reiddi þat frá sér, svá sundr klauf berran kroppinn ok þar eptir beit sverðit. Þar felldi Ǫlvir fimm tigir manna, ok skutu þeir þá skjaldborg í kringum hann, ok varð Ǫlvir þá handtekinn.

Nú mælti frúin við Sverrir: “Ber þú mik heim til borgar.”

Sverrir mælti: “Þá skaltu lofa af ǫllum trúskap45 at hjálpa Ǫlvi.”

Hon lofaði fyrst fáu um þat. Bar Sverrir hana heim til borgar, var henni þar vel fagnat. Nú sá Ǫlvir hana þar hann var bundinn, hon bauð tveimr klukkurum at hringja til helgi tíða, svá heyra mætti um alla borgina, því Hvítasunnu hátíð var at morgni. Þat sama sinn hugði Greifinn at láta hálshǫggva Ǫlvi. En sem Greifinn heyrði hringt til tíða, bannaði hann at láta deyða Ǫlvi. Var Ǫlvir þá klæðflettr, ok fœrðr bundinn í dýblizu46.

4.

Áðr nefndr greifi Rígarðr átti sér einn bróður, hver at þar bjó í borgina. Hann átti eina væna ok unga konu. Hann unni henni47 mikit. Hon var með barns þunga.48 Tók jóðsótt ok veitti þungt.49 Lá svá átta dœgrum á gólfi at eigi skipaðist. Einn dag er menn hǫfðu hlýtt tíðum, kom maðr til þessa manns, ok sagði, “Hverju vildir þú launa þeim er læknaꝺi þína konu?”

Hann sagði: “Allt vilda ek til vinna.”

Honum var sagt at sá maðr sem greifinn bróðir hans hefði látit innsetja, væri sá bezti læknir, ok hann kynni at hjálpa hans konu. Jafnsnart sem hann heyrði þetta, gekk hann til greifans síns bróður, sagði sér væri tilkynnt at sá maðr er hann hefði látit í dýblizu kasta, væri góðr læknir, ok mundi geta unnit bót á sótt sinnar konu. Bað hann því gefa sér fangann lausann. Greifinn kvað þat skyldi vera þó hann hafi glapt50 frúna. Þá var Ǫlvir leystr, fœrðr í klæði ok fekk hann sverð sitt ok linda, ok kom svá þangat sem kvinnan lá. Hann vafði um hana lindanum, ok jafnsnart varð hon léttari. Hjóninn þǫkkuðu honum þetta miǫk vel, ok sǫgðu hann skyldi kjósa sér laun. Hann kvaðst eigi annat kjósa en mega hafa þar vetrar vist. Þau sǫgðu hann velkominn til þess.

Einn dag reið Ǫlvir út á torg, greifinn sá hann ríða ok kallaði á Ǫlvi, bað hann at bíða sín. Ǫlvir reið hart undan.

Greifinn mælti: “Bíða máttu því51 ek vil þér ekki neytt illt.”

Þess meir reið Ǫlvir, ok hugði at greifinn mundi vilja hefna sinnar svívirðingar, reið allt þangat til hann kom at einni lind, ok nam þar staðar.

Greifinn mælti til Ǫlvis: “Vit skulum ganga tveir saman út í skógar rjóðr.”

Þeir gørðu nú svá, greifi Rígarð mælti: “Þú komst hér úfyrirsynju, ok varstu djarfr í þinni breytni.”

Ǫlvir kvaðst vilja bœta fyrir þetta. Greifinn sagðist enga fémútu52 fyrir þat taka, ok kvað hann skyldi eigi sakast53 um þetta héðan af.

“Nú vil ek segja þér, Ǫlvir, allann sannleik um þetta efni. Faðir minn hét Hringr, með honum fæddist ek upp ok þótti ek um fram flesta þar. Eitt sinn reið ek út með sex tigir manna, ok bað Randiborgar Reinalds dóttur, hennar fekk ek til eiginkonu. Einn maðr54 hafði beðit hennar áðr, honum var neitat55 ok þat líkaði honum illa. Ek drakk brúðkaup til hennar, ok ina fyrstu nótt er vit lágum56 í einni sæng, ok ek vildi njóta hennar blíðu, kom einn maðr upp á glugginn57 ok mælti: “Greifi Rígarð, þú hefir gørt mér gleði bann, þar þú fekst þeirar konu sem mér var synjað, ok þess skulu þit gjalda. Þú skalt aldri58 kunna at verða duganligr at karlmanns nátturu, til þess at spilla meydómi Randiborgar, eðr nokkrar59 meyjar hversu sem þær vilja blíðka þik, ok hver sem fær hennar meydóm skal komast í hættu stóra.” Eptir þat tók ek glaðel ok sendi út um glugginn, varð þetta galdrafól fyrir því lægi ok varð þat hans bani. Hurfu þessi óskǫp til mín, vissi Randiborg þetta, ok hefir vel um borit þann brest ok mér eptirlát verið, hefi ek eigi sagt neinum þetta, útan þér. Ok eptir því þér hefir orðit lægit at ná hennar blíðu, þá vil ek gipta þér hana, en ek vil sjálfr ganga í helgan stein.”

Ǫlvir mælti: “Vili hon mér samþykkjast, vil ek gjarnan eiga hana. Þarf ek miǫk við yðar ráða ok styrks, at vinna Áka, sem er útlægi Sveins konungs í Danmǫrk.”

Greifinn mælti: “Áki er eigi auðunninn, hann er mikill ok sterkr60, ok skal61 ek fá þér styrk þar til.”

Síðan gengu þeir heim, kom Sverrir á móti þeim. Greifinn gaf honum fimm hundruð manna62, héldu þeir af stað ok hittu bygðir Áka63. Áki tók Ǫlvi lítt, kvað hann mundi vilja herja a ríki sitt. Ǫlvir sagðist vera sendr frá Sveini dana konungi til þess64 at slá hann af, því hann væri útlægi konungs. Áki varð sem óðr við þetta ok bíðr at hengja Ǫlvi. Varð þar snøgg65 svipan, ok brást í bardaga. Gekk Ǫlvir vel fram ok felldi fimm menn í einu. Þá varð Áki svá óðr at hann drap átta menn í senn, kom á hann berserks gangr. Snýr Ǫlvir móti honum. Áki hafði stǫng í hendi, hon stóð áttján pund, þar fram ór var fimm66 alna langr broddr, þar með vá hann menn67. Nú hrópar hann68 á Ǫlvir ok kvað þeir skyldu berjast tveir einir. Ǫlvir ræðst í móti honum, byrja svá sitt einvígi.

Áki hefir øngvan skjǫld, því hann bíta engi járn, etr fram skallanum69. Nú bárust fljótt sár á Ǫlvi, sá hann70 at svá buit má eigi standa, þar enginn járn bíta hans hold, fleygir Ǫlvir þá sverðinu ok hljóp á Áka. Ruddust þeir um fast. Jǫrðin gekk upp fyrir þeim71 en gaurinn lagði neglurnar at síðum Ǫlvis, svá holdit sprakk af, undrast fólkit þennan atgang, ok mátti eigi upp á milli sjá hver sigrast mundi. Ǫlvir nefnir nú fóstru sína ok var hon engu at nær. Þá mælti hann, komist ek ór þessum nauðum skal ek aldri treista á fóstru mína. Heldr á Guð þann er Sveinn konungr trúir á, þá hann hafði þetta sagt dró afl ór Áka.72

Enn at lyktum fell Áki, braut Ǫlvir hann þá ór háls liði. Gáfust síðan allir upp Áka menn, lofandi Ǫlvir fyrir sína hreysti, fengu þeir grið. Tók Ǫlvir þar mikit fé, hélt síðan af stað þann, ok hafði með sér hǫfuð af Áka.

Létti eigi ferð sinni fyrr enn hann hitti Rígarð greifa, honum var þar vel fagnat.

5.

Síðan gipt greifinn Rígarðr Bragða Ǫlvi frú Randiborg með ljúfu samþykki hennar en greifinn hélt á brótt, ok settist í helgann stein, en Ǫlvir drakk brúðkaup sitt með mikilli prýði, ok at liðnu brúðkaupi hélt Ǫlvir þaðan með Randiborg, ok fjǫlda sveina ok mikinn fjárafla, getr eigi af þeira ferðum fyrr en hann kom í Eyrar Sund, var Sveinn konungr þar kominn, ok hugði at leita Ǫlvis. Fagnar konungr nú Ǫlvi vel. Fœrði þá Ǫlvir konungi hǫfuð Áka, ok sagði honum allt af sínum ferðum. Þakkar konungr honum þetta. Bíðr svá heim til veizlu, þat þáði Ǫlvir, drukku þeir nú með gleði. Svá er sagt at Sverrir yrði frægr maðr, af þeirri ferð. Hann fekk Ásu dóttur Úlfs af Fjóni, hon var vel at sér, urðu þeira samfarir góðar. Hér eptir vill Ǫlvir haldu af Danmǫrk. Sveinn konungr gaf honum vænt skip73, fylgði honum til74 Strandar ok skildist við hann með blíðu. Héldu svá í haf, gaf vel byrr. Þar til þeir lendu við Noreg, í Víkinni. Ruddu þeir skipit ok þar dvaldist Ǫlvir um vetrinn þar sem Tunsberg heitir, settist hann um kyrrt, ok bjó í Noreg, ok varð lendrmaðr í staðinn fǫður síns, ok þótti mikill maðr ok hafit þar mikil ráð ok stórt metorð, ok lýkr hér með frá honum at segja.